Strona Główna



ESTERA I MENDEL FARBEROWIE

Mendel Farber.
Regina Smoter Grzeszkiewicz.



ŻYDOWSKI CMENTARZ W SZCZEBRZESZYNIE

Obok wejścia na cmentarz żydowski w Szczebrzeszynie stoi macewa pomiędzy dwoma starymi dębami do połowy zapadnięta w grunt; inskrypcja na niej jest zatarta i trudna do odczytania. Jest to nagrobek sławnego reb Simchale, który odszedł 150 lat temu. Ludzie mówili, że zgodnie z jego wola na nagrobku wyryto napis: " każdy, kto ma prośbę do Niebios może przyjść do tego grobu i prosić Wszechmogącego o pomoc".
I rzeczywiście W ciężkich czasach ludzie przychodzili na grób Simchale by przypomnieć mu jego wolę i prosić o wstawiennictwo.
Pośród innych ważnych nagrobków znajduje się macewa reb Szlomo, którego nazywano "dobrym reb Szlomo/dobrotliwym" ; odszedł w 1840 roku. Powiedziano o nim: "w wieczór poprzedzający Jom Kipur, gdy wszyscy mężczyźni i kobiety byli zgromadzeni w synagodze dobry reb Szlomo chodził w pobliżu żydowskich domów i nasłuchiwał, czy jest tam płaczące dziecko. Matki zwykły pozostawiać małe dzieci pod opieką trochę starszych. Gdy młodsze dzieci zaczynały płakać udzielało się to i starszym. W takich przypadkach reb Szlomo wchodził do domu i z wiel;ką miłością je tulił, a one się uspokajały.
Na cmentarzu znajduje się również bardzo stary nagrobek matki i jej siedmiorga dzieci. Ludzie wierzyli, że pochowani byli ofiarami pogromu Chmielnickiego.

***

Zdarzenia te opisał i pozostawił dla potomnych reb Mendel Farber - tekst w języku jidysz opublikowany został na łamach "Księgi Pamięci Gminy Żydowskiej w Szczebrzeszynie" (Kiriat Yam 1984); przekładu tekstu z języka angielskiego udostępnionego mi prze synową reb Mendla - Rosę Farber dokonał Mariusz Grzeszkiewicz.
Tytułem uzupełnienia relacji Mendla Farbera pragnę zasygnalizować literaturę czasu pogromów Chmielnickiego traktującą o Szczebrzeszynie. Na określenie tych czasów Żydzi używają słowa "khurban", albo "rzeź i rabacja"1 - o pogromie szczebrzeszyńskich Żydów napisał mieszkający tam i cieszący się dużym uznaniem swoich współbraci - Meir ben Samuel. Jego praca zatytułowana "Cok Haitim" ("Ucisk Czasów") wydana została w Krakowie w 1650 roku.
Innym przyczynkiem do poznania pogromu żydowskiej ludności Szczebrzeszyna są dokumenty zebrane zebrane przez Żydowską Komisję Historyczno - Archeograficzną Ukraińskiej Akademii Nauk - należy tu wymienić Narol, Szczebrzeszyn, Tomaszów [Lubelski], gdzie zabijano Żydów tysiącami i dziesiątkami tysięcy w miesiącu tiszri, roku 5409.2

***

Pozostając w kręgu spraw związanych ze szczebrzeszyńskim kirkutem warto wspomnieć jeszcze o o dwu wybitnych mężach mieszkających kiedyś w tym mieście- są to: Jakow Reifman, oraz Ber Issachar.
Jakow Reifman przybył do Szczebrzeszyna z pobudek matrymonialnych - tutaj ożenił się z córką (jej imienia nie udało się ustalić) Josefa Majmona - bogatego szczebrzeszyńskiego Żyda; w Szczebrzeszynie mieszkał i pracował do końca swoich dni (zmarł 13 października 1895 roku w wieku 78 lat)
Jakow Reifman związał się z żydowskim ruchem oświeceniowym - Haskalą; pracował z młodzieżą w Zamościu, dla której w sobotnie popołudnia wygłaszał odczyty - ich zbiór zatytułowany "Moade Ereb" wydano w roku 1863 w Wilnie. Dużo pisał; jego prace publikowane w Polsce i za granicą (Praga Czeska).
Wiele artykułów reb Reifmana o charakterze przyczynkarskim do historii Żydów publikowanych było na łamach wiodących niemieckich i żydowskich periodyków; znając dobrze język hebrajski pisał w nim pieśni, bajki, anegdoty. To on skopiował epitafium z macewy wspomnianego wcześnie Ber Issachara, z którego to napisu dowiadujemy się jak bardzo reb Ber poważany był przez żydowską społeczność Szczebrzeszyna: "...wspomnij imię naszego wielkiego nauczyciela i pan rabbiego..."3
Ber Issachar znany jest jako autor "Darów Kapłaństwa"; był synem Naftalego Kohena - "podpory świętej gminy Szczebrzeszyn położonej w Rosji..."4 Miał brata Izaaka (wyjechał z ojcem do Ostrahy), oraz dwóch synów. Imię jednego z nich jest znane - Zyskind - takiej informacji dostarcza treść modlitwy umieszczonej w dedykacji dla Zyskinda zapisanej we wspomnianych "Darach Kapłaństwa".Ber Issachar napisał również "Zwierciadło Kapłaństwa"




Strona Główna Judaica

Wszelkie prawa zastrzeżone.



1. J. T. Gross. Sąsiedzi. Sejny 2000 s. 89
2. Zagłada gmin żydowskich podczas wojny 1648 - 1649 na Ukrainie. Z dokumentów zebranych przez Żydowską Komisję Historyczno - Archeograficzna Ukraińskiej Akademii Nauk opracowała Wiktoria Chiterer, Midrasz nr 12 (44) grudzień 2000, s. 32
3. M. Sandowicz. Uniwersytet Warszawski. Odręczny dopisek Jehudy Brandesa/Brendesa, Jerozolima, 02 - 535704, fragmenty z pracy M. A o rabbim Berze ze Szczebrzeszyna. (dalej Odręczny dopisek...)
4. Odręczny dopisek...