Strona Główna



Regina Smoter Grzeszkiewicz

ŻYDZI BEŁŻYCCY



szukam waszych twarzy
pośród liści rozsypanych
u moich stóp
w szumie wiatru
co hen w górze nuci
prastare
el mole rachamim 1

brzęczą owady
południową godziną
żadnych głosów nie słyszę
zmierzch
żadnej twarzy nie ujrzałam...

Boże
miej ich w swojej opiece
szepczą usta moje
milczeniem zmęczone...

Informacje o Żydach bełżyckich są bardzo skąpe - jak podaje Feliks Kiryk w początkach XVI wieku znajdujemy słabo poznane skupisko żydowskie w Bełzycach2 W roku 1676 na ogólna liczbę 308 podatników z Bełżyc 90 osób stanowili Żydzi.3
U schyłku XVII wieku - rok 1689 i 1691 odbyły się tutaj sesje Sejmu Czterech Ziem4, które mały miejsce podczas jarmarków bełżyckich5 - miejscowych Żydów reprezentowali deputowani z województwa lubelskiego, było ich wg. "Dyspozycji komisarza Skarbu Koronnego Kazimierza Granowskiego z 1753 r (pkt. 37)" dwóch.6
Żydzi bełżyccy, podobnie jak pozostali z terenów dawnej Rzeczpospolitej wiele ucierpieli podczas pogromów Chmielnickiego, które miały miejsce w czasie powstania kozackiego przeciwko władzy polskiej na Ukrainie w latach 1648 - 1649. Dowodzący powstaniem Bogdan Chmielnicki dążył do unicestwienia żydostwa ukraińskiego za rolę pośrednika między polską arystokracją a ukraińskim chłopstwem7 - działania Kozaków poza Ukrainą objęły znaczne tereny Polski.
Liczebność ludności żydowskiej w Bełżycach przedstawiała się następująco: w roku 1764 - 949 osób, w 1897 - ma ogólną liczbę 3182 mieszkańców 1705 osób stanowili Żydzi. W roku 1921 mieszkały w Bełżycach 1882 osoby pochodzenia żydowskiego8 istniała synagoga - "stała w tym miejscu gdzie obecnie jest Dom Kultury, obok była mykwa i mała szkoła żydowska " - wspomina anonimowy rozmówca, mieszkaniec Bełżyc, cmentarz, Żydzi zajmowali się drobnym handlem.
Jak wyglądało życie bełżyckich Żydów w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej opowiada jeden z mieszkańców miasta, który prosił o zachowanie anonimowości: "Żydzi mieszkali wokół rynku, tutaj mieli swoje sklepiki. W Bełżycach ze dwóch czy trzech Żydów było bogatych, reszta to taka biedota, nazwiska żydowskie to - Hazik, Moszek.... kolegów Żydów nie miałem , za młody byłem. Żydzi mieli osobną szkołę koło bóżnicy, ale to była malutka szkoła. Były ładne Żydówki, sprytne niektóre. Urodne były, ale te młode,te starsze to takie opuszczone, a ci Żydzi takie brodziska mieli... W rynku były ich sklepiki, tak jak teraz jest bank. Żydówki na targ nie chodziły, handlowały w swoich sklepikach. Targ był ogólny, tak jak teraz we wtorki i piątki. Żydzi byli albo bogaci, albo całkiem biedni. Niektórzy bardzo biedowali. Była bóżnica i rabin był. Takie mieli ciasne kajutki, jeden na drugim mieszkał. W tym miejscu co teraz jest rynek przedtem był wielki bałagan - wyrzucali na kupy śmieci, smród tam był, nie można było przejść, a po cebuli jak śmierdziało...! Niektórzy to Polaków mieli za nic, nazywali nas goje. Goj idzie, goj! Jak był szabas to Polki chodziły do nich do pracy. Żydzi mieli okiennice, jak zbliżał się szabas, to taki Żyd chodził z laską i stukał w te okiennice - już, już!, nawet jak się pierogi gotowały trzeba było rzucać to wszystko bo szabas. Oni byli bardzo religijni, przestrzegali koszerności. Tam nóż nie mógł być po mięsie, czy talerz, należało to elegancko wymyć."
Podczas wojny w Bełżycach (łącznie z przyjezdnymi) mieszkało: w 1939 roku 2100 Żydów, w 1942 - 4854, roku 1945 nie było żadnego Żyda!9 W 1940 roku Niemcy utworzyli getto - zamknięto w nim miejscową ludność żydowską oraz deportowaną z Krakowa, Lublina, Szczecina, Saksonii, Turyngii.10 We wrześniu 1942 roku część mieszkańców getta wywieziono do obozu na Majdanku - "było getto, tam gdzie bóżnica. W gettcie byli Żydzi, przyjechali Niemcy, część wystrzelali a część zagonili do Niedrzwicy..." (relacja anonimowa) - w październiku do obozu zagłady w Sobiborze. 2 października 1942 roku Niemcy rozstrzelali 150 Żydów. Podczas likwidacji getta w maju 1943 roku rozstrzelano 700 kobiet i 150 dzieci, 250 kobiet i 350 mężczyzn wywieziono do obozu pracy w Budzyniu - Krasniku11 - "później [po masowym mordzie] Niemcy pozrzucali te gałgany, wszystko [pozostałości ubrań, mebli] i spalili w bóżnicy - całe wnętrze budynku wtedy się wypaliło" (anonimowa relacja).

***

Na bełżyckim kirkucie, gdzie wstąpiłam wiedziona ciekawością trudno odszukać nazwiska tych, co przed laty zapełniali swoją obecnością miasto, wąskie uliczki, pochylone ze starości domy - na obszernym placu ogrodzonym solidnym murem fundacji Nimroda S. Ariav Cygielmana oprócz kilku rozbitych macew nie ma nic, zresztą, jak podaje mój anonimowy rozmówca przed wojną też niewiele było macew - "na kirkucie były takie kamienie półokrągłe, ale mało tego było..." Wysokie drzewa, których tutaj dużo stoją otulone ciszą, szumią, jęczą targane przez wiatr... Jest tylko tablica pamiątkowa autorstwa wspomnianego powyżej reb Cygielmana:

Pamięci tych wszystkich
którzy
pochowani zostali w tym miejscu

Na tym cmentarzu żydowskim
wraz z moim bratem Abrahamem
zamordowanym później przez Niemców
oraz z innymi Żydami
którzy wówczas ocaleli z pożogi
pochowałem mojego ojca
Arie - Lejba Cygielmana
rozstrzelanego przez hitlerowców
na placu przed bóżnicą
w Bełżycach
wraz z innymi 149 Żydami
2 października 1942 roku




Strona Główna Judaica

Wszelkie prawa zastrzeżone.



1. Boże pełen miłosierdzia... początkowe słowa pieśni żałobnej
2. F. Kiryk. Rozwój urbanizacji Małopolski XIII - XVI w, maszynopis pracy habilitacyjnej w Bibliotece Głównej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie, s. 7
3. Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego. Praca zbiorowa pod red. Feliksa Kiryka. Przemyśl 1991, s. 9
4. Samorząd żydowski reprezentowany przez przedstawicieli (deputowanych) z terenu Wielkopolski, Małopolski, Rusi i Litwy
5. I. Schiper. Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich. Warszawa 1937, s. 191
6. A. Leszczyński. Sejm Żydów Korony 1623 - 1764. Warszawa 1994, s. 103
7. A. Unterman. Encyklopedia tradycji i legend żydowskich. Warszawa 1994, s. 6
8. informacja z tablicy pamiątkowej zamieszczonej na miejscowym kirkucie (dalej: informacja...)
9. informacja...
10. tamże
11. tamże