Strona Główna



Regina Smoter Grzeszkiewicz

Z ŻYCIA GOSPODARCZEGO ŻYDÓW LUBELSKICH


Obecność Żydów w lublinie datuje się od pocz. XVI wieku - pierwsze prawa lubelska gmina żydowska uzyskała w 1523 roku na wniosek starosty Jana z Pilcza, który stwierdził iż Żydzi spełniają dla Zamku użytkowe posługi, pomagając w oczyszczaniu rzeki i utrzymywaniu wołów; król Zygmunt zrównał ich za te poczynania w prawach z innymi Żydami polskimi.1
Wiek XVI jest niezwykle ważny w rozwoju miasta Lublina, szczególnie pod względem gospodarczym - słynne lubelskie jarmarki ściągają kupców z wielu krajów europejskich - "wystawia się tutaj na sprzedaż wyroby niemieckich, włoskich,i i francuskich manufaktur, dywany z Persji z Persji i Turcji, sukno i wyroby z aksamitu z Włoch i z Francji, płótno z Nadrenii, Flandrii, i Francji, futra z Łotwy, wino z Węgier i Wieliczki..."2 Stwarza to znakomite warunki dla rozwoju gminy żydowskiej i duże szanse dla miejscowych kupców, którzy utrzymują kontakty handlowe z Żydami z Brześcia n. Bugiem, przyjeżdżającymi na jarmarki - "handlują na wielka skalę futrami, woskiem, miodem, suknem i płótnem litewskim.3 Jak podaje Ignacy Schiper, pod koniec XV i na początku XVI wieku najznakomitszym żydowskim kupcem w Lublinie był Żyd "królewski" Josko, "który na handlu suknem i skórami dorobił się tak znacznej fortuny, że mógł później przejść do wielkokapitalistycznych przedsiębiorstw, jako dzierżawca opłat królewskich pobieranych we Lwowie, Lublinie, Chełmie, Bełzie, Busku, Sanoku, Przemyślu, Haliczu i na Podolu.4
Poza handlem kolejnym źródłem dochodów Żydów lubelskich staje się produkcja trunków - w roku 1639 król Władysław IV zatwierdza korzystne dla nich porozumienie z władzami miasta, na mocy którego uzyskali zgodę na szynkowanie i palenie gorzałki.5
Bogacenie się ludności żydowskiej, jej operatywność, handlowe zacięcie stają się solą w oku dla polskich obywateli. Do grona osób wrogo nastawionych do Żydów niewątpliwie należ zaliczyć "doktora filozofii" - M. Sebastjna Miczyńskiego, który w "żydożerczej książce" (określenie dr Schipera) "Zwierciadło korony polskiej, urazy ciężkie y utrapienia wielki, które ponosi od Żydów" opublikowanej w 1618 roku, pisze wiele przykrych i złośliwych słów pod adresem Żydów zamieszkujących tereny Rzeczpospolitej - o Żydach lubelskich wspomina krótko: " w Lublinie u Żydów wszystko w ręku; Żydzi po jarmarkach zwłaszcza główniejszych jako w Łęczycy, Poznaniu.., Lublinie stady chodzą, że chrześcijan mało co znać między nimi...6 Dr Schiper dalej przytacza wypowiedzi Miczyńskiego odnośnie Lublina: " Lublin upadłby z powodu konkurencji żydowskiej, gdyby nie ratowały go odbywające się w nim zjazdy "częste szlacheckie" i " sądy trybunalskie" oraz "czynsze z kamienic czasu jarmarków" - zdanie to jest ciekawą informacją dla badaczy przeszłości Lublina - okazuje się, że mieszczaństwo wynajmuje podczas jarmarków, zjazdów szlachty czerpało z tego niemałe dochody.
W początkach XVII wiekuŻydzi zajmowali się handlem nie tylko w miejscu zamieszkania - wyjeżdżali także poza granice miasta, głownie do Gdańska, Torunia, Królewca, czyli jak pisze dr Schiper brali udał w handlu północnym.7
Lublin był miejsce obrad Sejmu Czterech Ziem w latach 1624, 1640, 1644, przedmiotem jego obrad był handel i kredyt. W ówczesnej Rzeczpospolitej obowiązywało kanoniczne prawo zakazujące brania odsetek od udzielanych pożyczek - "branie procentów uważane było za lichwę, a więc grzech i było surowo zabronione....",8 w praktyce rzecz wyglądała zupełnie inaczej - pożyczek udzielali zarówno Żydzi jak Polacy, ze strony polskiej w tej działalności zapisało się głównie duchowieństwo - przykładem może być duchowieństwo zamojskie u którego zadłużali się Żydzi z terenu Ordynacji Zamoyskiej.9
By rozwiać obawy co do słuszności tego procederu poddano zagadnienie kredytów pod rozwagę wspomnianego Sejmu.... Efektem obrad było stworzenie określenia " fraus legis", które czyniło wierzyciela wspólnikiem dłużnika dając mu udział w jego zyskach.10 Pozycja gospodarcza Żydów Lubelskich z upływem lat traci na znaczeniu, zwłaszcza gdy wzrasta uparta, konkurencja w postaci cechów rzemieślniczych uporczywie zabiegających o zdobycie silnej, czy wręcz dominującej pozycji w Lublinie. Kapitalnym materiałem do poznania zmagań lubelskich cechów z żydowskimi kupcami są rękopisy z lat 1614 - 1774, przechowywane w zbiorach Specjalnych Biblioteki Wojewódzkiej im. H. Łopacińskiego w Lublinie.11
Lektura dokumentu z roku 1588 dostarcz informacji o tym, iż Żydom nie wolno było handlować towarami i żywnością, na które to mają pozwolenie chrześcijanie, jedynie z wyjątkiem jarmarków.12 W roku 1595 Żydzi lubelscy zamieszkujący na Podzamczu i w samym mieście Lublinie zostali objęci zakazem sprzedaży chleba, wina, gorzałki , piwa. W roku 1679 zakazano im uprawiać handel podczas świąt katolickich.13
W jaki sposób lubelscy rzemieślnicy , skupieni w cechach "walczyli" o swoje prawa i pozycję, świadczy lektura poniżej cytowanego dokumentu: " My Maystrowie Cechu Kowalskiego tak młodzi y starsi zeszedłszy się na sesyę do przyzwoitych praw J.K.M y przywilejów naszych, y jednostalnie naradzenie wszystkich zespół Braci takie, żeby Żydzi na przedmieściu Lubelskim nieznaydowali się. Według uchwalonego Laudum na którym juz podpisaliśmy taky [...] poprawiamy i podpisujemy:

Jacek Kowalski cechmistrz Pierwszy nieumiejący pisać kładzie dwa znaki krzyża świętego...
Aleksander Kopyciński Cechmistrz, który z Imieniem wszystkich Braci kładzie dwa znaki krzyża.14

Krakowskie przedmieście początkowo zagospodarowane zostało jako miejsce do odbywania targów już w połowie XVII wieku zostało wybrukowane; wg. planów z ok. 1650 roku przy ulicy istniała ciągła zabudowa,15 stąd zapewne tak ostra reakcja ze strony społeczności rzemieślniczej, bowiem lokalizacja większości cechów w centrum miasta stanowiła sama w sobie szanse na pozyskanie klientów16 - pojawienie się żydowskiej konkurencji stanowiło zawsze jakieś zagrożenie.
Zapobiegliwość lubelskichrzemieślników nie na wiele się zdała - Żydzi prowadzący działalność gospodarczą usilnie starali się o uzyskanie pozwoleń na zbyt wytwarzanych przez siebie produktów - przykładem może być starozakonny Berek, który uzyskał pozwolenie na rozwożenie po domach, kamienicach, wytwarzanych przez siebie kotłów, przy wyrobie których zatrudniał katolików - z tego tytułu zobowiązany został przez Magistrat m. Lublina do wnoszenia określonych opłat do skarbu cechowego [kotlarzy].17
Na zakończenie warto jeszcze wspomnieć o jednym ustępstwie władz miejskich Lublina na rzecz Żydów - wydały decyzję na mocy której Żydzi mogli zatrudniać najuboższą ludność chrześcijańską celem zapewnienia jej środków do życia - " Magistrat Miasta Wolnego Wydzielonego Rzeczpospolitej Lublina podjął tego dnia [ 27 czerwca 1792] dwie decyzje, że: najmowanie się na dzienną robotę chrześcijan dla Żydów [jest] częstokroć szczególnym dla ubogich ludzi do życia sposobem i bez pokrzywdzenia Religii Panującej praktykowany być może.18




Strona Główna Judaica

Wszelkie prawa zastrzeżone.



1. M. Bałaban. Żydowskie miasto w Lublinie. Lublin 1991
2. tamże, s. 12
3. dr I. Schiper. Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich. Warszawa 1937, s. 48 - 49 (dalej. dr I. Schiper. Dzieje handlu żydowskiego ...)
4. tamże, s. 54
5. tamże, s. 63
6. dr I. Schiper. Dzieje handlu żydowskiego ..., s. 72
7. tamże, s. 78
8. M. Bałaban. Żydowskie miasto w Lublinie. Lublin 1991, s. 47
9. J. Morgensztern. Zadłużenie gmin żydowskich w Ordynacji Zamoyskiej w II połowie XVIII w. Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1970 nr 73
10. Kunfras Ha Sma (Jozue Ben Alexander Cohen) Dinai Ribith. Kraków 1892; podaję za Majerem Bałabanem
11. Zbiory specjalne związane z historią i kulturą Żydów polskich w Zbiorach Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie. Rękopisy. (dalej. Zbiory specjalne ..)
12. Zbiory specjalne ..., Sumariusz dokumentów ze strony Miasta Lublina przeciwko Żydom
13. tamże
14. Zbiory specjalne .....; Rezolucja z 1701 roku, poz. 8
15. H. Gawarecki. Cz. Gawdzik. Lublin i okolice. Przewodnik. Warszawa 1980, s. 106
16. w połowie XVI wieku pracowali w Lublinie przedstawiciele 45 specjalności rzemieślniczych, którzy byli zorganizowani w 22 cechy wg. R. Szczygieł. W. Śladowski. Lublin .Zarys dziejów miasta. Lublin 1993, s. 18
17. Zbiory specjalne..., Odpis z Archiwum Państwowego. Lauda XVIII w. Ks. 254/9512 (Żydzi lubelscy 1759)
18. Zbiory specjalne..., Księga Protokołów Sesji Urzędu Municypalnego Miasta lublina.