Strona Główna



Regina Smoter Grzeszkiewicz

O JIDYSZ INACZEJ...


Z definicji języka jidysz dowiadujemy się, że około 20 procent jego zasobności stanowią słowa hebrajskie i aramejskie, około 10 procent wyrazy słowiańskie, 1 czytając teksty w jidysz, a przede wszystkim przeglądając słowniki polsko – żydowskie zauważamy, iż gros słów, znaczeń, stanowią wyrazy pochodzenia niemieckiego. Zapożyczenia te pojawiły się podczas migracyjnych wędrówek Żydów, przypomnijmy, rozproszenie narodu żydowskiego datuje się już od czasów zburzenia Drugiej Świątyni (70 r. n. e) – pisał o tym Heinrich Graetz: jakieś nieubłagane fatum parło synów Izraela coraz dalej od progów ojczystych... 2 W IX i X wieku pojawili się Żydzi na ziemiach polskich, gdzie przybyli z terenu Europy – ze wschodu, a kraju Chazarów z nad Donu i Wołgi, jak też z Rusi Kijowskiej oraz z zachodu. 3 Znajdując dogodne warunki bytowania zagwarantowane opieką królewską 4 osiedlali się Żydzi w Polsce uprawiając handel, rzemiosło, niektórzy zajmowali się uprawą roli (powstawały kolonie rolnicze, jak w obrębie dóbr Ordynacji Zamoyskiej w Płoskiem, czy założona przez Icka Szpera kolonia Szperówka, która to miejscowość do dziś znajduje się w powiecie zamojskim, k. Szczebrzeszyna). Z upływem lat "wrastali" w polską rzeczywistość, rodziły się kontakty służbowo – handlowe, rodziły się znajomości, zażyłości, czasem miłości polsko – żydowskie i odwrotnie (wystarczy choćby sięgnąć do publikacji Isaaca Bashevisa Singera), przyjaźnie... Kultura żydowską chłonęła cenne polskie wątki i odwrotnie, słowem – bogate w swej różnorodnej treści życie znajdowało rację bytu. Wyobrażam sobie jak w tych warunkach rozwijał się przebogaty w swej formie, wyrazie język jidysz. Jak wspomniałam na wstępie występuje w nim wiele zapożyczeń, w tym również polskich oto przykłady:

jidysz język polski
   
gżywe grzywa
chropet chrapać
arest areszt
pomarancen pomarańcze
magnet magnes
pastuch pastuch
zejger zegar
fujarka fujarka
papir papier
ugerkas (dialekt litewski – dalej d. l)
ygerkes (dialekt warszawski – d. w)
ogórki
burakes (d. l)
byrakes (d. w)
buraki
kartofeł (d. l)
kartufeł (d. w)
kartofel
sznur (d. l)
sznyr (d. w)
sznurek
fartuch fartuch
kechyn kucharka
kojmen komin
fełer (po polsku mówimy "feler") błąd
kaczkes kaczki
dach dach
żabes żaby
skrypet5 skrzypi

ale nie tylko. To, co mnie w nim zachwyca to umiejętność doboru określeń dla oddania charakteru pewnych rzeczy, zjawisk, przedmiotów..., i tak zwrot: wirer kol, co oznacza echo kojarzy mi się z powracającym, wirującym głosem, waser wejde, po polsku łoza, to według mojego mniemania widziana w wodzie, przeglądająca się w wodzie (zwrotów tych jest więcej, zatem niejako w formie zabawy, ale też pożytecznej, bo myślę, że pozwalającej łatwiej zapamiętać znaczenie poszczególnych słów) przytoczę jeszcze kilka określeń, które tak bardzo wydały mi się ciekawe: mode herr, po polsku elegant, po mojemu – modny pan, mode nar – fircyk (młody głupiec), tog buch – dziennikarz (dzienna książka), kibic – czajka (bardzo trafne, moim zadaniem określenie przylatującego wczesną wiosną do naszego kraju ptaka, który spacerując po, czasami jeszcze oprószonych śniegiem łąkach "krzyczy" po swojemu, jak kibic na stadionie dopingujący graczy), nyszt szłofen – jawa (brak snu, nie ma snu).
Czytając przysłowia żydowskie , również wśród nich znajdujemy odniesienia do przysłów polskich, a może to polskie zostały zaadoptowane dla potrzeb żydowskich?

w świętą sobotę Bóg rozciąga nad Izraelem ducha pokoju
nie brakuje nam uczonych, którzy całą Torę mają na języku
gdy widzisz człowieka znasz go w połowie, gdy słyszysz go mówiącego znasz go w całości - odpowiednik polski - jak cię widzą , tak cię piszą
błędy drugiego widzi się prędko, a na własne błędy bywa się ślepym – polski odpowiednik tego przysłowia - czyjeś widzisz pod lasem, a swojego nie widzisz pod nosem
strzeż twego języka więcej niż nóg, to nie upadniesz
skąpiec jest biedny za życia, a bogaty po śmierci
dobre słowo przynosi dobrą odpowiedź
zły język jest gorszy od złej ręki
lepszy jest policzek od mądrego niż pocałunek od głupiego
oko jest małe, jednak widzi cały świat 6

W języku jidysz istnieje obszerna literatura, 7 ta, stworzona przed laty (jak choćby "emocjonalnie" bliska terenom Zamojszczyzny biblia dla kobiet "Ceena – u – reena" ("Pójdźcie i patrzcie") spisana przez Jakuba syna Izaaka Aszkenazi z Janowa Lubelskiego, wydana została w roku 1622), 8 czy z czasów nam bardziej bliższych niepowtarzalne w swej treści utwory Isaaca Bashevisa Singera, w których zawarł charakterystykę żydowskiej ludności zamieszkującej miasteczka Zamojszczyzny m. in Goraja – powieść "Szatan w Goraju", rzecz o losach Żydów w czasach powstania Chmielnickiego, Szczebrzeszyna – w powieści "Urząd mojego ojca" wspomina heretyka Jakowa Reifmana.
W roku 2006 na łamach Dos Jidisze Wort 9 ukazał się interesujący tekst Mordechi[Mordechaja] Canina o żydowskim Zamościu "Zamoszcz", problem z jego odczytaniem stanowi bariera językowa w postaci omawianego jidysz; moja znajomość tego języka póki co jest jeszcze w powijakach, więc tylko kilka słów (które potrafiłam odczytać i zrozumieć) w wolnym przekładzie: stare miasteczko Zamość znane jest w świecie z imienia Icchaka Lejbusza Pereca [...]. Zamość był jedną z najstarszych gmin żydowskich w Polsce..., najładniejszym z żydowskich miasteczek...
Poza wspomnianymi Singerem , Jakubem Aszkenazi w jidysz pisali: zawiązany z racji zamieszkania z Zamościem Icchak Lejbusz Perec (jego dziełem są m. in. "Opowiadania chasydzkie i ludowe"), Szalom Asz, Szołem Alejchem i inni. 10 W języku jidysz zapisanych zostało wiele legend i opowieści dla dzieci, najpiękniejsze zebrał Leo Pavlat, w przekładzie na język polski ukazały się w wydaniu Andrzeja Czcibor – Piotrowskiego. 11 Na zakończenie słów kilka o samym języku jidysz. Na jego określenie Żydzi używają bardzo czułego, powiedziałabym pieszczotliwego zwrotu "mame łoszn" ("rodzinny, matczyny język"). Zgodnie z ludowymi wierzeniami nawet w ty języku rozmawiali prarodzice Adam i Ewa. 12 Ten język rozbrzmiewał w każdym sztetł/sztetlu (jak się obecnie używa takiego zwrotu - miasteczku żydowskim funkcjonującym w obrębie administracyjnych granic polskich miast i miasteczek), a było ich w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej bardzo wiele - Zamość, Biłgoraj, Szczebrzeszyn, Tomaszów, Izbica, Lublin...W tym języku powstawały przepiękne pieśni zarówno religijne jak i ludowe, poeci pisali wiersze, poeci z zacięciem satyryczno – krytycznym tworzyli żarty, dowcipy, przypowieści o charakterze moralizatorsko – dydaktycznym, które to utwory można objąć spólnym mianownikiem "szmonces".
Wiele można by pisać o języku jidysz, Michał Friedman, który w swoim życiu wiele dzieł literatury jidysz na język polski przetłumaczył, o ludziach, którzy odeszli, o świecie którego już nie ma, wyraził się tak: dzisiaj cały ten zgładzony świat może ożyć na krótko tylko w wyobraźni Czytelnika książek Szołema Alejchema. 13 Od siebie dodam, że nie tylko Alejchema, ale Singera, Asza, Pereca, Sutzkevera, Rabona i całej grupy pisarzy tworzących w jidysz, ale to temat na odrębne opracowanie.



Strona Główna Judaica

Wszelkie prawa zastrzeżone.



1. A. Unterman. Encyklopedia tradycji i legend żydowskich. Warszawa 1994, s. 130 (dalej. A. Unterman. Encyklopedia tradycji...)
2. prof. dr H. Graetz. Historja Żydów. Tom pierwszy od początków narodu żydowskiego do wygnania babilońskiego. Warszawa 1929, s. 581
3. M. Grynberg. Osadnictwo Żydów na roli w Polsce. Kalendarz Żydowski – Almanach (1989 – 1990). Warszawa , s. 63
4. m. in. przywilej wydany w 1264 roku przez Bolesława Pobożnego dla Żydów osiedlających siw Kaliszu, tzw. "statut kaliski"
5. J. Żelewski. Język żydowski. Część I. Wiadomości ogólne (brak roku i miejsca wydania); dalej: J. Żelewski. Język żydowski...
6. Sz. J. Agnon. Przypowieści z morałem (10); przekład z jidysz M. Friedman. Słowo Żydowskie z 17 - 30 sierpnia 2004, nr 16 - 17 (328 - 329) s. 24; J. Żelewski. Język żydowski...
7. obecnie teksty w jidysz można czytać w miesięczniku społeczno – kulturalnym Słowo Żydowskie/Dos Jidisze Wort wydawanym w wersji polsko – jidysz przez Zarząd Główny Towarzystwa Społeczno – Kulturalnego Żydów w Polsce (Warszawa), dostępny w prenumeracie i sprzedaży detalicznej w empikach
8. M. Horn. Kultura umysłowa Żydów polskich w XV- XVIII wiekach (ze szczególnym uwzględnieniem ziem leżących między Bugiem, Styrem i Wisłą). Dzieje Lubelszczyzny, t. IV, cz. I pod red. Jerzego Kłoczowskiego, s. 145
9. Nr 21 – 22 (385 – 386) z dnia 17 – 31 października, s. 39 – 37 (w jidysz numerację stron pisze się odwrotnie niż w jęz. polskim); egzemplarz dostępny w Książnicy Zamojskiej
10. ich utwory wydawane są w cyklu "utwory klasyków literatury w języku jidysz" nakładem Wydawnictwa Dolnośląskiego we Wrocławiu w przekładzie Michała Friedmana
11. L. Pavlat. Osiem świateł. Żydowskie legendy, baśnie i bajki. Warszawa 1994
12. A. Unterman. Encyklopedia tradycji..., s. 169
13. Sz. Alejchem. Kasrylewka. Wrocław 1991, s. 12