Strona Główna



ALFABET ŻYDÓW ZAMOJSZCZYZNY

Na Zamojszczyźnie Żydzi pojawili się w początkach XVI wieku – zamieszkali w miastach i wioskach; obecność Żydów w Szczebrzeszynie datuje się już od 1507 roku, kolejni pojawili się w Zamościu i innych miejscowościach.
Poznanie ich przeszłości stanowi fascynujące zajęcie – historię niektórych gmin żydowskich możemy odczytać z pinkasów – Ksiąg Pamięci wydawanych przez Ziomkostwa poszczególnych miast przedwojennej Polski funkcjonujących w Izraelu lub Stanach Zjednoczonych. Losy poszczególnych osób, czy rodzin (w tym także Żydów mieszkających na wsiach) są mniej znane – mając to na uwadze bardzo pragnę je poznać i przybliżyć Czytelnikom strony.

   A

Abram z Wojsławic

Pierwszy aszkenazyjski Żyd, który za zgodą ordynata – Jana Zamoyskiego zamieszkał w Zamościu.

Adler Icek

Mieszkał w początkach XX wieku w Zwierzyńcu – zajmował się sprzedażą pieczywa.1

Aizner Abraham

Ur. w Łodzi w 1875 r. (s. Izhaka i Hadasaas) - zastrzelony (?) w Lublinie w 1940 r. 2

Aizner Estera

(c. Mose i Miny), ur. 1892 r. w Żółkiewce. Zamordowana wraz z synami i córkami (Hadasa, Salomon, Jakub). 3

Aszkenazy Izaak

Urodził się 10 sierpnia 1887 roku w Zamościu w rodzinie drobnomieszczańskiej. Od najmłodszych lat – juz jako uczeń gimnazjum – zaangażowany w działalność polityczną; za udział w strajku szkolnym usunięty został ze szkoły w Puławach.
W 1905 roku zaznaczył swoją obecność w zamojskim Bundzie; w latach 1905 – 1906 przebywał w więzieniach w Zamościu i Lublinie. W roku 1907 został skazany na 8 miesięcy twierdzy i na zesłanie w 1908 roku.. Wyrok odbywał w w guberni wołogodzkiej i w Nowej Bucharze do 1911 roku.
Po wyjściu na wolność pozostał na terenie Rosji angażując się w działalność polityczną. W roku 1917 ukrywał Lenina i organizował nielegalne posiedzenia Komitetu Centralnego Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji (bolszewików). Udzielał się w pracy mieszanych radziecko – obcokrajowych towarzystw handlowych w latach 1923 – 1927.4

   B

Bankier Mosze Cwi

W roku 1907 wybrany został na stanowisko rabina we wsi gminnej – Żółkiewka; gdy zachorował jego funkcję przyjął Naftali Czerwony Kamień – rabin z Krasnegostawu.5

Baumfeld z Perelmuterów Ita

Wraz z braćmi – Boruchem i Mendlem posiadała młyn wodny w Krasnymstawie.6

Beglajbter Szmul

W środowisku szczebrzeszyńskim znany był jako "Kulawy Szmul" (z hebr. "Lumer Szmuel"; z zawodu snycerz. Bardzo oddany był swojej rodzinie – podczas jednego z kozackich napadów na Szczebrzeszyn jako kilkuletni chłopiec stanął w obronie znajdujących się w domu kobiet. Za swój wyczyn został porządnie pobity przez Kozaków – złamali mu nogę w dwóch miejscach; krzywo się zrosła i odtąd utykał.
Szmul miał sześciu synów – wszyscy byli stolarzami, a nawet jego zięć – Bibel, wykształcony rabin (w roku 1927 wyjechał z rodziną do Stanów Zjednoczonych) został stolarzem.7

Biberman Hersz

Na początku XX wieku mieszkał w Rudce k/Zwierzyńca – zajmował się kamasznictwem i sprzedażą skór.8

Biberman Luzer

Mieszkał w Rudce k/Zwierzyńca – przedmiotem jego działalności była sprzedaż wody sodowej.9

Biberman Srul

Prowadził na początku XX wieku jatkę mięsną w Rudce k/Zwierzyńca.10

Bibermanowie Rajzla i Haskiel

W latach 1870 – 1889 dzierżawili w Zwierzyńcu rzeźnię i piekarnię (na określenie budynków, w których te zakłady się znajdowały używano określenia "Marianka") zaopatrując mieszkańców osady w chleb i mięso. Dzierżawę przejęli ich potomkowie – Chana i Wolf Bibermanowie – okres ich działalności przypadł na lata 1889 – 1897.11

Binder Mendel

W okresie międzywojennym mieszkał wraz z żoną Itą – Łają Z Cukiermanów w Krasnymstawie. Z małżeństwa tego urodziło się troje dzieci: Jonas, Zelka i Miriam. Mendel Binder handlował materiałami tekstylnymi;w jego domu przy ulicy 3 – Maja 11 znajdował się sklep.12

Boruch

Nieznany z nazwiska mieszkaniec Rudki /Zwierzyńca; około 1780 roku dzierżawił miejscowy młyn. O tym, że że ten "interes" był dla Borucha opłacalny świadczy fakt, zatrudnienia młynarza – Jana Borowca. Za dzierżawę młyna Boruch uiszczał czynsz w wysokości 300 złotych rocznie.13

Brandt Rajzla

W okresie międzywojennym uczęszczał do szkoły powszechnej w Zaburzu.14

   C

Chaim

Nieznany z nazwiska chłopiec żydowski, zarabiał na życie pasąc krowy u gospodyni Mrówkowej w Zaburzu; raniony przez Niemców wrócił do zdrowia dzięki opiece swojej pracodawczyni. Ukrywał się w lasach zaburskich.15

   D

Diament Chana

Zajmowała się w pocz. XX wieku sprzedażą artykułów spożywczych w Zwierzyńcu.16

Drajer Moszko

W początkach XX wieku mieszkał w Zwierzyńcu – utrzymywał się ze sprzedaży mięsa.17

   E

Ettinger Salomon

Urodził się w roku 1800, wcześnie osierocony wychowywał się pod opieką dziadka – rabina z Łęczycy, który słynął zarówno z europejskiego wykształcenia jak i religijnego fanatyzmu.
Za namową bogatego zamojskiego Żyda – Jakóba Natansona wyjechał razem z jego synem na studia farmaceutyczne do Lwowa. Po powrocie zajął się działalnością społeczną i literacką. Jemu przypisuje się założenie żydowskiej kolonii rolniczej w Żdanowie k/ Zamościa.
Salomon Ettinger pisał bajki, jest autorem komedii obyczajowej; jego prace znane były tylko w odpisach rękopiśmiennych – "widocznie warunki materialne uniemożliwiały mu wydawanie swoich dzieł".18

   F

Farber Efraim

Zmarł w 1999 roku w Kiriat Yam, z pochodzenia szczebrzeszynianin. W tym mieście spędził dzieciństwo i wczesną młodość. Służył w Armii Polskiej, po klęsce kampanii wrześniowej powrócił do Szczebrzeszyna. Obawiając się aresztowania wyjechał (a właściwie poszedł pieszo)do Tarnogrodu – zatrzymany z grupą miejscowych Żydów został deportowany do Bełżca.
Uciekł z obozu w początkowej fazie jego rozwoju gdy funkcjonował jako obóz pracy. W roku 1946 poznał w Polsce swoją przyszła żonę – Rosę. Kilka jego wspomnień zostało zamieszczonych w "Book of Memory to the Jewisch Community of Shebreshin." ( Kiriat Yam 1984); wspomnienia z pobytu w Bełżcu znajdują się w panelu "okupacja" niniejszej strony

Fink Rochama

W latach dwudziestych XX wieku prowadziła w Zwierzyńcu sklep łokciowy.19

Finkelsztajn Chana

W początkach XX wieku prowadziła w Zwierzyńcu sklep galanteryjny.20

Fleischer Devora

Pochodzi ze znanej, bogatej rodziny w Szczebrzeszynie; w okresie międzywojennym pracowała w kinie "Muza" założonym przez Marię i Wacława Krzeszowskich w Szczebrzeszynie w roku 1931 – czytała tekst i grała na pianinie dając podkład muzyczny.21 Po wyzwoleniu zaangażowała się w akcję odzyskiwania dzieci żydowskich pozostających w polskich rodzinach. Podróżowała po Polsce ( w swoich wspomnieniach – "24 dzieci uratowanych od katolików", które opublikowano na łamach "Book of Memory to the Jewisch Community of Shebreshin"; Kiriat Yam 1984) opisuje w jaki sposób odnajdywano wojenne sieroty, warunki ich pobytu w Łodzi, która po wyzwoleniu była największym skupiskiem ludności żydowskiej na terenie Polski, wspomina o domach dziecka zlokalizowanych w Łodzi i na Śląsku - dzieci żydowskie przebywające w tych placówkach z czasem odsyłano poprzez Niemcy do Palestyny, do ich ocalałych rodzin, albo pod opiekę ówczesnych władz żydowskich.

Fronowicz Etla

W latach dwudziestych XX wieku mieszkała w Zwierzyńcu – zajmowała się sprzedażą wyrobów żelaznych.22

Frydling Syma

Kierowniczka szkoły "Kadimah" w Zamościu, gdzie pracowała w latach trzydziestych XX wieku; ukończyła studia magisterskie i zdała egzamin praktyczny dla nauczycieli szkół średnich.23

   G

Goldstein Ludwik

Zwierzyniecki chirurg z początków XX wieku – w1836 roku oceniał stan zdrowotny zwierząt przeznaczonych do uboju.24

Gojdszlagier Josef

W styczniu 1925 roku stanął na czele organizacji Ogólnych Syjonistów w Żółkiewce; funkcję prezesa sprawował do roku 1929, później zastąpił go Gutman Herszek.25

Greber z Binderów Miriam

Córka Mendla i Ity – Łai z Binderów; urodziła się w 1931 roku w Warszawie – do wybuchu wojny mieszkała z rodzicami w Krasnymstawie. Gdy Niemcy utworzyli getto, rodzina Binderów została tam przesiedlona. Latem 1942 roku podczas likwidacji getta zginął brat Miriam – Zelka, miał wówczas 18 lat. Miriam wraz z rodzicami i starszym bratem ukrywała się u różnych ludzi. Jednymi z ostatnich, którzy udzielili im schronienia byli Niewidziajłowie z Krasnegostawu.
Rodzice Miriam i brat Jonas zostali rozstrzelani w 1943 roku. Po wyzwoleniu Miriam Binder ukończyła szkołę średnią.26

   H

Hana

Nieznana z nazwiska Żydówka z Tworyczowa, zginęła rozszarpana przez niemieckie psy, gdy ukrywała się w stercie słomy na terenie wsi.27

Holcberg Icek Majer

Mieszkaniec Rudki k/Zwierzyńca – w początkach XX wieku prowadził w tej wiosce sklep z materiałami łokciowymi.28

Holcberg Szloma

W okresie międzywojennym prowadził w Zwierzyńcu sklep obuwniczy.29

   J

Juma

Żyd z Dąbia - gmina Żółkiewka, pracował jako szklarz.30

   K

Kac Sura i Zelman

W początkach XX wieku mieszkali w Zwierzyńcu, gdzie trudnili się sprzedażą pieczywa.31

Kalmansohn Jakub

Pochodził z Hrubieszowa , studiował medycynę we Francji i Niemczech , po czym powrócił do kraju. Podczas obrad Sejmu Wielkiego wypowiedział się w "kwestii żydowskiej", ponadto brał udział w posiedzeniach Sejmu występując tłumacz języka hebrajskiego.
W roku 1796 ogłosił drukiem (w języku francuskim) własny projekt reformy żydostwa - "Essai sur l' etat actuel des Juis de Pologne et leur perfictbiliete"32

   L

Laks Ruchla

Mieszkała w początkach XX wieku w Zwierzyńcu utrzymując się ze sprzedaży owoców.33

Lam Lejzor

Rodem z Krasnobrodu, w okresie międzywojennym handlował drzewem. Skupował je i obrabiał w swoim tartaku, co przynosiło mu niezłe dochody.34

Lebersztejn Moszek Pinchas

Nauczyciel w chederze w Żółkiewce; w roku 1932 nauczał 19 dzieci.35

Leflerowie

W początkach XX wieku prowadzili w Zwierzyńcu trzy zakłady krawieckie.36

Licht Jehuda Lejbusz

Rabin z Żółkiewki – mieszkał tutaj w drugiej połowie XIX wieku, następnie został rabinem w Preszburgu (Bratysławie).37

Litwak Szmul

Mieszkaniec Zwierzyńca – w początkach XX wieku prowadził tutaj zakład krawiecki.38

   M

Markowicze

Rodzina utrzymująca się z dzierżaw - w roku 1639 dzierżawili młyn w Rudcek/Zwierzyńca; oprócz młynów ordynaci Zamoyscy oddawali im w arendę karczmy.
W Archiwum Ordynacji Zamoyskiej zachował się tekst umowy zawartej pomiędzy żoną IV ordynata – Anną z Gnińskich Zamoyską a Mawrem Markowiczem z roku 1690.39

Małka

Nieznana z nazwiska Żydówka, córka Jankla rodem z Dąbia – gm. Żółkiewka. Ukrywana przez Marię Boblową, następnie uratowana przez Zofię Poklepównę z Częstoborowic – przeżyła wojnę pracując w Wupertalu na terenie Niemiec.40

Mandelfort Jojna

Z zawodu felczer, mieszkał w Krasnymstawie.41

Margules Bernard

W latach siedemdziesiątych XIX wieku prowadził w Zamościu wraz z Samuelem Elianbergiem destylarnię i fabrykę słodkich wódek likieru i rumu. W roku 1878 zatrudnili sześciu robotników – ogółem w omawianym roku wyprodukowano alkohol o wartości 36.458 rubli.42

Markus Salomon

Żyd, rodem z Wenecji- na zaproszenie pierwszego ordynata Jana Zamoyskiego osiedlił się w Zamościu. W roku 1597 wraz z Abrahamem Mizrachi sprzedał wspólnie posiadany dom za cenę 650 florenów Anglikowi – Izaakowi Wettkaffowi.43

Mendelsbergowie Wolf i Zelig

W początkach XX wieku mieszkali w Zwierzyńcu – utrzymywali się ze sprzedaży mięsa.44

Mendelsówna Estera

Kierownik szkoły świeckiej j im. I. L. Pereca funkcjonującej od 23 maja 1925 roku przy Zjednoczeniu Szkół Żydowskich w Zamościu.45

   P

Perelmutowie Boruch i Mendel

Właściciele młyna wodnego w Krasnymstawie; obiekt zlokalizowany był na rzece Żółkiewce.46

Pupiski

Pracował jako brukarz drzewny w lasach janowskich; jego żoną została Frajda Wagner z Dąbia. Podczas wojny ukrywali się oboje w Dąbiu u Jana Terentiewicza , a później w Janowie u biednego chłopa. Wraz z córką Edzią przezyli okupację. W roku 1946 wyjechali do Izraela.47

   R

Rajber Zinger

Pochodził ze Szczebrzeszyna , był synem Josła i Fajgi z domu Kadil Rajberów. Gdy Niemcy zajęli miasto i zaczęli pastwić się nad ludnością żydowską uciekł wraz z grupą młodych ludzi w pobliskie lasy kawęczyńskie – z nadzieją, że uda im się przeżyć. Znaleźli broń i z tą bronią przedostali się aż do Izbicy.
W partyzantce Rajber przyjął pseudonim "Zenik"; po dotarciu do Izbicy trafił do miejscowego getta, gdzie zaprzyjaźnił się z rodziną Pelc – dwanaście osób z tej rodziny wyprowadził pojedynczo do pobliskiego lasu, tym sposobem uratował im życie. Zinger Rajber zmarł w roku 1948 na nowojorskim Brooklynie w wieku 22 lat.48

Rajska

W latach poprzedzających wybuch II wojny światowej mieszkała w Krasnobrodzie zajmując się drobnym handlem – "nie bała się udzielać kredytu..., ona wiedziała, że ma wtedy stałego klienta, i jakoś na tym interesie nieźle wychodziła."49

Reifman Jakow

Do Szczebrzeszyna przybył w początkach XIX z Opatowa (Opty -jak mawiali Żydzi) w celach matrymonialnych. Z woli rodziców ożeniony został z córka szczebrzeszyńskiego bogatego Żyda – Josefa Majmona (niestety nie znamy jej imienia). Z małżeństwa tego urodził się jedyny syn – Natan.
Jakub Reifman uważany w szczebrzeszyńskim środowisku za heretyka był zwolennikiem ruchu oświeceniowego Haskali. Dał się poznać jako wybitnie uzdolniony człowiek ; w środowiski zydowskim funkcjonuje taki zwrot " zdolna głowa do pojmowania wiedzy", można go z powodzeniem odnosić do osoby reb Jakowa Reifmana.
Jego charakterystyka autorstwa I. B. Singera zamieszczona została w "Book of Memory to the Jewisch Community of Shebreshin." Kiriat Yam 1948 - przekładu z jidysz dokonał Adam Altman, a cały tekst dostępny jest na stronie : www.republika.pl/elohim1/lista_zydow.html -
Jakow Reifmandużo pisał, prowadził rozległą korespondencję ówczesnymi "potężnymi" umysłami swojej epoki; byli to ludzie tej miary co: S. L. Rapoport, M. Jost, D. Luzatto. Ponadto pracował z młodzieżą żydowską w pobliskim Zamościu; w roku 1863 wydano w Wilnie zbiór odczytów, które dla tejże młodzieży wygłaszał.

Rendler Gitla

Mieszkanka Zwierzyńca (z pocz. początkach XX); wieku zajmowała się sprzedażą artykułów żywnościowych.50

Rajman Natan

W szczebrzeszyńskim środowisku znany był jako "Reb Niusołe"; uważany jest za jednego z (obok Meira Szapiro) założycieli Jeszywas Chachmej Lublin.51

Rejneman

W latach 1877 – 1885 kierował urządzoną przez siebie w budynku dawnych koszar w Wólce Infułackiej / Zamościa fabryką zapałek. Początkowo zatrudniał pięciu robotników; w roku 1882 zatrudnionych było 25 osób a wartość produkcji wyniosła 12.040 rubli.52

Retlich Natan

Lekarz medycyny III klasy upoważniony , w myśl zarządzeń władz zaborczych do "wszelakiej praktyki lekarskiej i do czynienia dochodzeń sądowych – lekarskich." W latach trzydziestych XIX wieku zatrudniony był w szczebrzeszyńskim szpitalu.53

   S

Salomon syn Mojżesza

Rabin gminy żydowskiej w Zamościu ; w roku 1751 wydał we Frankfurcie n/Odrą dzieło w jęz. Hebrajskim "Markebet ha Miszna" ("Powóz Miszny").
Żoną reb Salomona była córka rabbi Mojżesza z Leszna, wybitnego uczonego. W roku Salomon był rabinem w Chełmie, w roku 1758 przeniósł się do Zamościa. Podczas generalnego zjazdu gmin żydowskich w Brodach reprezentował Żydów z Ordynacji Zamoyskiej.
Przez sześć lat sprawował funkcję rabina lwowskiego – jego pragnieniem był wyjazd do Palestyny; czyniąc pewne starania w tym kierunku wyjechał do Salonik – tutaj zmarł.
Salomon syn Mojżesza jest autorem obszernego traktatu napisanego w jęz. hebrajskim o zasadach tonacji w religijnej muzyce hebrajskiej "Szaarej Neimo" ("Wrota słodyczy"). Praca ukazała się w roku 1766 z uzupełnieniem dokonanym przez rabina z Dubna.54

Szajka

Nieznana z nazwiska żydowska dziewczyna, mieszkała w okresie międzywojennym w Sułówku. Jej uczucia religijne skłaniały się w stronę katolicyzmu, dlatego miejscowe dziewczęta – koleżanki ochrzciły ją w 1938 roku w tajemnicy przed rodziną.
Gdy wybuchła wojna Szajkę ukrywała kobieta z Tworyczowa o nazwisku Wyłupek – pomagał jej ksiądz z Tarnogóry lub Krasnegostawu (informacja nie jest do końca ścisła), pod ich opieką szajka prawdopodobnie przeżyła wojnę.55

Sznajder Moszko

W latach osiemdziesiątych XIX wieku dzierżawił we wsi Wieprzec młyn; w roku 1885 zatrudniał czterech robotników, przerabiano wówczas 750q zboża.56

Szyc Szulim

Mieszkaniec Zwierzyńca – w początkach XX wieku prowadził tutaj sklep obuwniczy.57

   T

Traub Srul

Mieszkaniec Zwierzyńca, w początkach XX wieku zajmował się sprzedażą mięsa.58

   W

Wagner Abram

Mieszkał we wsi Dąbie, gm. Żółkiewka; dzierżawił młyn. Niemcy zamordowali jego żonę, córkę Rajzę i najmłodszego syna.59

Wagner Frajda

Córka Abrama Wagnera z Dąbia – wyszła za mąż za Pupiskiego, brukarza drzewnego z lasów janowskich.60

Wagner Hana

(c. Abrahama i Estery Aizner), Josefa poznała po wojnie w Lublinie, kiedy przygotowywali się do wyjazdu do amerykańskiego obozu deportacyjnego w Niemczech, do Stuttgartu. Tam urodził się ich pierwszy syn. Potem wyjechali do Izraela. W 1952 r., w Izraelu, urodził się Ori Wagner - relacje którego posłużyły do opracowania niniejszej notatki.

Wagner Josek

Syn Abrama Wagnera z Dąbia, ukrywał się w Sobieskiej Woli u Władysława Sawickiego, oraz u innych Polaków z tej miejscowości. Po wyzwoleniu wyjechał do Izraela.61

Wagner Ori

Dzięki Alfabetowi Żydów Zamojszczyzny odnalazł swoją rodzinę - "szukając, na prośbę mojego przyjaciela, Oriego Wagnera z Izralela,wiadomości o wojennych losach jego rodziny, natknęłam się na Pani stronę (http://www.horajec.republika.pl/fakt9.html, ALFABET ŻYDÓW ZAMOJSZCZYZNY). w niej znalazłam informacje o jego rodzinie.
Dalszy ciąg tych, jakże ciekawych poszukiwań wyjaśnia list skierowany do Ori Wagnera przez Helenę i Juliana Grzesików: "Szanowny Panie Wagner! Szalom! Na prośbę pani Genowefy Sawickiej z domu Bieniek, za pośrednictwem Chaima z Akko i Natana z Nacharyji usiłowaliśmy uzyskać adres do kogoś z Waszej rodziny, z którą pani Genowefa była w takiej zażyłej przyjaźni.
No i zdarzył się cud. Za pośrednictwem pani Magdy [Hatowskiej] przekazaliśmy informacje, jakie były w naszym posiadaniu. Odnośnie rodziny z Łodzi, to o ile byli na Majdanku, to może jest jakiś ślad w obozowej ewidencji. Ten list, którego kopię wysyłam do pani Magdy, przesyłam do Łodzi, gdzie mieszka Odded z małżonką. On jest Izraelitą, sabrą z Tel Awiwu, więc będziecie mogli się porozumiewać po hebrajsku. My nie znamy angielskiego, więc może komputer ten list przetłumaczy, a ponadto liczymy na Oddeda Karmi, że go prześle do Pana.
Szanowny Panie! W Dąbiu żyje pani Terentiew z córką, też wdową. Mamy nadzieję, że zgłosicie do Yad Vashem wniosek o zaliczenie w poczet Sprawiedliwych, te i inne osoby, dzięki którym, tak wielu członków rodziny Wagnerów zostało uratowanych. W czasie Waszego ewentualnego przyjazdu do Lublina, serdecznie zapraszamy do nas i zapewniamy, że będziemy do Waszej dyspozycji. O ile będą Wam potrzebne metryki rodziny, to możecie je uzyskać w Urzędzie Stanu Cywilnego gminy w Żółkiewce. Serdecznie pozdrawiamy"

Wagon Chim Dawid

Od 1932 roku kierował partią Bejtar (Stowarzyszenie Młodzieży Żydowskiej im. Trumpeldora) w Żółkiewce. W dniach 21 – 23. 06. 1933 roku odbył się w Lublinie Zjazd tej partii – z Żółkiewki uczestniczyło 21 osób.62

Wagnerowie

Zamożna rodzina mieszkająca w pocz. XX wieku w Rudce /k Zwierzyńca; Dawid – wyrabiał i sprzedawał czapki, Srul – sprzedawał artykuły spożywcze, Berko – prowadził dom noclegowy.63

Wajszczuk Edmund

Lekarz, mieszkał z rodziną w Krasnymstawie; chorował na serce – zmarł w 1943 roku w swoim mieszkaniu – "ludzie, którzy byli jego pacjentami wspominają go jako dobrego lekarza a nade wszystko człowieka".64

Waks Syma

W latach dwudziestych XX wieku mieszkał w Zwierzyńcu - zajmował się sprzedażą owoców.65

Wank Szol

Małamed (nauczyciel)Talmud – Tory funkcjonującej przy synagodze w Żółkiewce w okresie międzywojennym.66

Warman Chil

Mieszkał w Zwierzyńcu (pocz. XX wieku), zajmował się sprzedażą pieczywa.67

Wildman Jankiel

Pierwszy przewodniczący powstałej w 1925 roku w Żółkiewce organizacji pod nazwą: "Szlomej Emanuej Izrael" ("Pokój Wiernych Izraelitów").68

   Z

Zamość Abraham syn Izaaka Zamość

Prawdopodobnie rodem z Zamościa; w roku 1753 opublikowano w Berlinie jego dzieło w jęz. hebrajskim – "Bet Abraham" ("Dom Abrahama").
Izaak Zamość pełnił funkcję "skarbnika samorządu żydowskiego w Polsce" w pierwszej połowie XVIII wieku. Występował ostro przeciwko nauce głoszonej przez pseudo – mesjasza – Sabbataja Cwi.69

Zamość Izrael

Żyd zamojski, żył w latach 1715 – 1772. Matematyk, fizyk, astronom – zajmował się również filozofią; był nauczycielem Mosesa Mendelssohna.70

Zendel

Prowadził mały sklep we wsi Dąbie gm. Żółkiewka- został zabity przez Niemców; jego syna Joska popędzono do getta w Izbicy, żona - Ruchla został rozstrzelana przez ukraińskiego burmistrza Żółkiewki, Volksdeutscha – Józefa Żernickiego 19 lipca 1943 roku.71

   Ż

Żydzi z Izbicy

Informacje o wymienionych poniżej Żydach izbickich – więźniach uciekinierach z Sobiboru zamieścił w swoich wspomnieniach "Z Żółkiewki do Izraela" Chaim Zylberklang (Lublin 2003 s. 42 – 43). Byli to: Blank Herszek, Blank Moszek, Blatt Tojwie,72 Szmajsner Szloma, Pochlebnik Szloma.

Żydzi z Łęcznej

Wykaz nazwisk Żydów z Łęcznej według wykonywanych przez nich zawodów sporządzony został na podstawie pracy J. Doroszewskiego i T. Radzika "Z dziejów społeczności żydowskiej na Lubelszczyźnie w latach 1918 – 1939" (Lublin 1992, przypis 19)

robotnicy - Adler Szaja, Brafman Jankiel, Bronsztejn Fejwel, Edelsztejn Hele, Enszpejn Berek, Jelipta Moszek, Kuperszmied Abraham, Milchaus Chil, Morawiec Srul, Rotgold Herszek, Singer Daniel Lejb, Szapson Szlomo Lejb, Wajemus Chaim.
rymarze - Bronsztajn Moszek, Kalmanowicz Szulim.
stolarze - Zajdman Dawid
szewcy - Fajn Szmul, Szulgajcer Josek.
ślusarze- Zylbersztejn Szmul.
Żydzi z Żółkiewki

Wykaz nazwisk Żydów z Żółkiewki z zaznaczeniem jakie uprawiali zawody opracowany został na podstawie pracy Chaima Zylberklanga "Z Żółkiewki do Izrela" (Lublin 2003) z uwzględnieniem podanych przez autora materiałów źródłowych.
Aff Chaja, Ajchenblat Moszko, Ajnwojner B (stolarz), Ajzen I. M (handlował żelazem), Ajzen J (handlował artykułami spożywczymi), Ajzer Szloma, Ajzner A (handlował różnymi towarami), Ajzner G (handlował różnymi towarami), Ajzner Jankiel (prowadził mały sklepik), Ajzner szloma (współwłaściciel młyna parowego), Apelbaum Abram, Apotekier B, Apotekier D (handlował zbożem), Apotekier Szloma.
Bach Pinkas, Bajnberg Szloma, Bejder Lejba, Bergier, Bergman, Bibel, Berman, Birnbaum, Blank, Blumensztok, Brand, Brandt.
Cukier Aron, Cukier Szyja (krawiec), Cytryn Aron Lejzor, Djament Sz, Dreszer L, Dreszer Majer, Duchting, Dychtwald, Epsztajn Abram (sklepikarz), Erlich Pinchas, Erlichman Ch (sprzedawał materiały bławatne), ErmanLejba, Errman Srul, Erman Wolf.
Fajerman B (handlował różnymi towarami), Fajerman Icek Moszek (właściciel sklepu żelaznego), Fajerman Pinchas (sprzedawał materiały bławatne), Fajgman L ( handlował artykułami spożywczymi), Faszyng Beniamin, Faszyng Nuchym ( zajmowal się handlem), Feber Abram, Fehlender Lejb (podczas okupacji pełnił funkcję przewodniczącego Judenratu w Żółkiewce), Feldman Abram ( handlował różnymi towarami), Felman Icek, Fersztendyk Moszek ( sklepikarz) , Firer Lejba, Firer Moszek, Flaszer Pejsach, Fleszer Nachman, Fleszer Pejsach, Fliswaser Froim, Fliswaser Majłach, Fluk J (handlował żelazem), Frajberg Abram, Frajberg Chil (sprzedawał materiały bławatne), Frajberg Szmul, Frajman Mordko Hersz (furman), Frydrich Mila,.
Gejter Majer, Geler D (rymarz), Geler Rubin (handlarz), Gerecht M (piekarz, Gielper Gołda, Gierecht Bencjon (układał , lub wytwarzał gonty), Gierecht Froim (układał, lub wytwarzał gonty), Gierecht Lejba, Gierecht Moszek Dan (piekarz), Gierecht Szloma, Gierecht Szyja, Giwerc Hana, Giwerc Herszek ( od maja 1931 roku pełnił funkcję przewodniczącego zarządu gminy w Żólkiewce), Giwerc Moszek Dawid, Giwerc Symcha (sklepikarz), Glikman Ajzyk, Glikman Hana, Glikman Kielman, Glikman Noach, Glikman Pinchas, Goldberg Dan, Goldberg H (handlował bydłem), Goldberg Szmul (właściciel sklepu bławatnego), Goldberg Sznajdla (sprzedawała materiały bławatne), Goldsztejn Chanina (sklepikarz), Gradel Berek (handlarz), Gradel Lejba, Gradel M ( handlował różnymi towarami), Gradel Moszek s. Rubina, Gradel Nuchym, Gradel Pelc Chaja , Grinbaum Srul, Grinberg Moszek, Grinbojm Srul, Grinfeld Wolf, Grojser Aron, Grojser Blima (piekarz), Grojser Herszel, Gryner Bencjon (nauczyciel w chederze), Gutman Herszek (wyprawiał skóry, albo je sprzedawał).
Hajfler Mendel, Helfman Pinchas, Hercog N (handlował różnymi towarami) Herszman Aron, Herszman J (handlował różnymi towarami), Herszman Judka (właściciel olejarni), Herszman Szmul, Honigman Chawa Ruchel, Honigman Josek, (posiadał własne gospodarstwo rolne), Hochman Bencjon, Hochman Ber (handlował skórami, albo je wyprawiał), Hochman Boruch (handlował różnymi towarami), Hochman Icek, Hochman Josif, Hochman Rubin, Hochman Toba, Hochman Zajnwel, Honig Srul, Honigman Lejbusz (handlarz), Honik Moszek Icek (handlarz). Irland Naftali, Janower Moszek.
Kac Aron, Kac Boruch, Kac Pejsach (handlarz), Katz Ł (handlował różnymi towarami), Kawa Chil (felczer), Kirszenbojm J (szewc), Klambert Lejba (fryzjer), Klambert Majłach, Klerer Abram ( w maju 1931 roku został wybrany przewodniczącym rady gminy w Żółkiewce), Koren M, Kumer Nojcech, Kuna Henoch (handlarz), Kuna Rubin.
Lajst Wolf, Lanel (handlował różnymi towarami), Laufer Kielman (handlarz), Lebensztajn Moszek Pinchas (nauczyciel w chederze), Leder Herszek, Leder Jankiel Chil , Leder Lejzor, , Lerer Icek (sklepikarz), Lerer Mordko, Lerner Dawid, Lerner Jakub Moszek, Lewerzon Herszel, Lewizon Tema, Liberbaum Szaja, Libster Chil (sklepikarz), Libster Pejsach (fryzjer), Licht K ( szewc), Licht Nuchym, Licht Szyja (szewc), Lichtman Herszek (szewc), Lichtman Kielman,Lichtman Majer (szewc), Lichtman S. Lejba, Lidenblat D (rymarz), Lidenblat Monisz (handlarz), Lidenblat Wolf.
Mercusztajn, Merensztajn Cywia,, Merensztajn Majer, Milsztajn Ch (handlował skórami lub je wyprawiał), Milsztajn J (handlował róznymi towarami), Milsztajn Moszek Uszer ( sklepikarz), Mitak Srul Moszek, Mitechch ( handlował obuwiem).
Pelc Abram , Pelc Aron, Pelc Chaskiel, Pelc Dawid, Pelc Ela, Pelc G (handlował różnymi towarami), Pelc Herszek, Pelc Ł (zajmowal się wyszynkiem trunków), Pelc Szmul Josef, Perelman Moszek, Przysucher s (handlował materiałami bławatnymi), Przysucher Szymon (buchalter), Puter Ch ( handlowal różnymi towarami).
Rajchman Wigdor, Rajchman S (piekarz), Lederman Lejzor, Redelman Szyja, Regen Moszek Jankiel, Rotensztajn Icek, Rotman Gerszon, Rotman Icek, Rotman Jonas, Rotman Lejba (handlował bydłem), Rotman Moszek, Rozenberg Moszek , Rozenblat Abram, Rozenblat, Rozenblat Ela, Rozenblat Josef Mendel (sklepikarz), Rozencwajg Bencjon, Rozencwajg J (handlował obuwiem), Rozencwajg Lejba, Rozenkranc Rywka (akuszerka), Rubin Josef, Rubin Srul Herszek, Rubin Srul s. Kielmana, Rubinsztajn Jonas (zajmowal się dystrybucją wód gazowych), Rubinsztejn Szyja Herszek, Rubinsztejn M (handlował różnymi towarami).
Sanel S (handlował różnymi towarami), Szafir Aron Dawid, Szafir Izrael (krawiec), Szajman Moszek dan, Szajman pejsach, Szarf Srul (krawiec), Szaubaum Srul, Szechter Szyja, Szer Gierszon, szer n (handlował róznymi towarami), Szer Szymon (handlarz), Szewc, Szlajcher A (handlował materiałami bławatnymi), Szlingenbaum Bencjon (sklepikarz), Szlingenbaum Boruch Aba, Szniter Icek, Szpigelman Icek, Szpigelman Jankiel, Szpringer Jakub (właściciel ziemski), Szrechter Sz (handlował żelazem, Sztab Froim, Sztark Dawid (krawiec), Sztark Icek, Sztark Srul Moszek, Sztylman B (handlował artykułami spożywczymi), Sztylman Majer, Szuchendler Jakub Lejba (szewc), Szwalber Srul (handlarz), Szwarc Judka, Szwarc Kielman (rolnik), Szwarc Szmul.
Tajgman Lejba, Tan Z (piekarz), Tejder Kielman, Tenenholc M (zegarmistrz),Tropnen Srul (sklepikarz) Tropen T (handlował materiałami bławatnymi), Turobiner D (handlował różnymi towarami).
Wagner Abram, Wagner Icek (handlarz), Wagner Luba (sklepikarka), Wagner S (handlował artykułami spożywczymi), Wagner Szmul, Wagner Szmul s. Abrahama, Wagon Szmul (krawiec), Wajc Lejzor, Wajc Szyja, Wajdman L (czapnik), Wajnberg Aron Moszek, Wajnberg Lejba (handlarz), Wajsbrot Moszek, Waserman Josef, (krawiec), Wysocki Judka (fryzjer).
Zabuski Mordko, Zajdweber Matys, Zalcman Ajzyk, Zalcman Symcha, Złocisty Judka, Zylberklang Zelik, Zylberklangowie: Josef, Zysel, Moszek, Judka, Leja, Szaja, Necha, Jakow, Berko, Zymerman Lejzor, Zynerman Widgor, Zyskind Szmul.

Żydzi ze Zwierzyńca

Tekst opracowano na podstawie relacji Stanisława Bohdanowicza "Likwidacja Żydów ze Zwierzyńca" zamieszczonych w II tomie Wydawnictwa Materiałów do dziejów Zamojszczyzny w latach wojny 1939 – 1944 pod red. Z. Klukowskiego (Zamość 1945) - "Zamojszczyzna w walce z Niemcami" s. 77 – 86

Gros Żydów ze Zwierzyńca zajmowało się handlem, gdy Niemcy wkroczyli do osady zabrali co najcenniejsze towary wysyłając je swoim rodzinom do rzeszy; w takiej sytuacji Żydzi zajęli się handlem domokrążnym.
Niektórzy znajdowali zatrudnienie w miejscowym tartaku prowadzonym przez Ernsta Schalhorna – przyjmując ich do pracy stwierdzał: "to slaby robotnik, ale bardzo tani". W tartaku m. in. pracowali: Tobiasz Hagen – z wykształcenia muzyk, Osjasz Wiselberg z synem Alfredem, Moszko Szafran i jego syn Dawid – uczeń szkoły handlowej. We wrześniu 1942 roku grupa około 52 osób została wywieziona do Bełżca (w liczbie tej byli też Żydzi z innych miejscowości, oraz najbiedniejsi, którzy nie mogli się wykupić).
Pogrom zwierzynieckich Żydów rozpoczął się w październiku 1942 roku – zebrano wszystkich i popędzono w kierunku Szczebrzeszyna – wraz z Żydami szczebrzeskim zostali wywiezieni do Bełżca. Jako ostani rozstrzelany został Jurfest, przed wojną bogaty kupiec drzewny i właściciel tartaku – rozstrzelano go za to że " był niepotrzebny"; wcześniej wskazał Niemcom dom w którym mieszkali Żydzi w Borku pod Zwierzyńcem.
W likwidacji zwierzynieckich Żydów zasłużył się stróż z miejscowej rzeźni – Ignacy Kulik – jak podaje S. Bohdanowicz" terroryzował ich, żądał łapówek. Po likwidacji Żydów tylko on jeden ich łapał, wyciągał z ukrycia, uganiał się za dziećmi żydowskimi, które błądziły bez rodziców. Złapanych zaprowadzał na posterunek żandarmerii, gdzie ich zabijano; Niemcy w nagrodę za gorliwość pozwolili mu strzelać do Żydów.
Kiedy zabił Żydówkę kołkiem wyrwanym z płotu przebrała się miarka – wyrokiem podziemia został rozstrzelany wraz z żoną we własnym domu 29 grudnia 1942 roku.

Opracowała Regina Smoter Grzeszkiewicz

Bibliografia
  • Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Akta Ordynacji Zamoyskiej (AOZ); Akta m. Szczebrzeszyna, Ostateczny obrachunek z sukcesorami Leyby Szpera , notatka sporządzona dnia 17 maja 1838 roku w Zwierzyńcu przez Podczaszkiewicza
  • J. Barczyński. Mały Towje to ja. Tygodnik Chełmski. Zwierciadło nr s. 1, 8
  • T. Berenstein. Żydzi w obozie koncentracyjnym Majdanek (1941 – 1944). Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego (dalej BŻIH) 1966 nr 58
  • P. Bibel. Tales from Shtetl. California 2004
  • T. Blatt. Powstanie w Sobiborze. Kresy Literackie 1993 nr 4 s. 44 – 47
  • T. Blatt. Sobibór. Świat 1966 nr 7 s. 10 – 11
  • Book of Memory to the Jewisch Community of Shebreshin. Kiriat Yam 1984
  • E. Bronisz – Pikało. Dzień dziewiątego Aw. Lublin...
  • P. Burchard. Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa 1990
  • A. Cała. Konferencja "Polacy – Żydzi przeszłość i teraźniejszość" w Lublinie. BŻIH 1992 nr 12 s. 124 – 126
  • E. Czuk. Wyrok na Braci Żydów (wspomnienia o Żydach szczebrzeszyńskich). Tygodnik Zamojski 1982 nr 36 s. 5 – 9
  • J. Doroszewski. T. Radzik. Z dziejów żydowskiej społeczności na Lubelszczyźnie 1918 – 1939. Lublin 1992
  • E. Dziadosz. Masowe egzekucje Żydów 3 listopada 1943. Lublin 1998
  • Fornal. Przyczynek do historii bóżnic na Zamojszczyźnie. Zamojski Kwartalnik Kulturalny (ZKK) 1999 nr 3 – 4 s. 71 – 76
  • Exakcionarze czynszów od mieszkańców miasta Szczebrzeszyna za lata 1852/1853, 1853/1854, 1855/1856 APL, AOZ,
  • M. Frank. Pamiętnik. Kalendarz Żydowski 1993 /1994 s. 135 – 144
  • K. A. Frenzel. Jest mi przykro...( wywiad z katem Sobiboru, prowadzony przez niedoszłą ofiarę). Nowa Wieś 1984 nr 18 s. 10
  • E. Fryś – Pietraszkowa. Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Polska Sztuka Ludowa 1989 nr 1- 2, s. 118
  • Ł. Gejler, E. Gobara, Kronika ruchu Robotniczego i Związkowego w środowisku żydowskim w 1922 roku. BŻIH 1969 nr 70
  • S. Głogowska. W XX rocznicę zapomnianego powstania (Sobibór). Sztandar Ludu 1963 nr 244 s. 3
  • L. Gnot. O Holocauście - razem. (Międzynarodowa sesja poświęcona obozom zagłady w Bełżcu, Sobiborze, Treblince). Sztandar Ludu 1987 nr 216 s. 4 - 5
  • R. Grzeszkiewicz. Żydzi szczebrzeszcy. Scriptores Scholarum 1998 nr 2/3 (19/20), s. 93 - 102
  • R. Karaś. Bunt w obozie Sobibór 1942. odra 1978 R. 18 nr 4 s. 17 – 25
  • A. Kędziora. Życie i dzieło Icchaka Leba Pereca. Tygodnik Zamojski 1987 nr 34 (właść. 312) s. 7 – 9
  • A. G. Kister. Koniec donosiciela [Hersz Blanke więzień Sobiboru] Gazeta Polska 1995 nr 37
  • W. Kliza. Sobibór. Poznaj swój kraj 1988 nr 12 s. 21
  • Z. Klukowski. Dziennik z lat okupacji Zamojszczyzny 1939 – 1944. Lublin 1958
  • Z. Klukowski. Zbrodnie niemieckie w Zamojszczyźnie. Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich. 1947 t. II s. 43 – 120
  • Kontrakt o dzierżawę młyna w Szczebrzeszynie z Samuelem Aszkenazym i S. Landau, APL; AOZ
  • A. Kopciowski. Słownik Biograficzny Żydów Zamojskich. ZKK ?
  • A. Kowalczyk. Saga rodu Szperów. ZKK 1998, nr 2 – 3
  • Księga metrykalna urodzin, ślubów i zgonów ludności wyznania mojżeszowego 1938; Urząd Stanu Cywilnego Szczebrzeszyn
  • A. Krzepkowski. Ponowny proces po 25 latach. Kurier Lubelski 1975 nr 219
  • R. Kuwałek. Izbica – żydowska stolica. Biuletyn Gminy Warszawskiej Żydowskiej?; R. Kuwałek, Lubelska gałąź rodu Isaaca Bashevisa Singera. Księgarz Lubelski. Informator wydawniczo – księgarski maj 1994 nr 6 (dodatek do "Na przykład")
  • S. Łastik. Z dziejów Oświecenia żydowskiego. Warszawa 1961
  • Sz. Łęczycki. Obozy zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince. Państwo i Prawo 1988 s. 130 – 132
  • M. Matuszewska. Wypędzeni w dzień sabatu. Tygodnik Zamojski 1987 nr 18
  • M. Matuszewska. Zamojska Niobe (Bogumiła Rosenbusch z Zamościa) Tygodnik Zamojski 1988 nr 10
  • J. Morgensztern. Inwentarz mienia kupca zamojskiego Lejby Józefowicza. BŻIH 1969 nr 70; O działalności gospodarczej Żydów z Zamościa w XVI i XVII w. BŻIH 1965 nr 53, Osadnictwo Żydów w Zamościu na przełomie XVI – XVII. BŻIH 1962 nr 43 – 44 s. 3 – 17; Operacje kredytowe Żydów w Zamościu w XVIII w. Wierzytelności i zadłużenia BŻIH 1967 nr 64 s. 3 - 32 ; Podatki Żydów Ordynacji Zamoyskiej w XVI i XVII w. BŻIH 1969 nr 71 – 72 s. 9 – 38; Uwagi o Żydach sefardyjskich w Zamościu w latach 1588 – 1650 BŻIH 1961 nr 38 s. 68 – 82; Zadłużenia gmin żydowskich w Ordynacji Zamoyskiej w II połowie XVII w. BŻIH 1970 nr 73 s. 47 – 65;J. Morgensztern, Regestry Dokumentów z Metryki Koronnej i Sigillat do historii Żydów w Polsce (1669 – 1696). BŻIH 1969 nr 69, s. 45
  • Odpis aktu notariusza Jaśkiewicza Wiesława Nr 774/1929 sporządzony 19 września 1976 roku. Sąd Grodzki w Zamościu. Oddział Hipoteczny.
  • A. Pieczarski. Powstanie więźniów w Sobiborze. Sztandar Ludu 1964 nr 244 s. 3; nr 245 s. 3
  • Pankowicz. Międzynarodowa Sesja "Bełżec, Sobibór, Treblinka jako obozy natychmiastowej zagłady". Lublin 25 – 27 VII 1987. Studia Historyczne 1989 z. 3 s. 493 – 495
  • APL, AOZ, Pismo Turskiego do rządcy klucza zwierzynieckiego z dnia 12 stycznia 1860 roku, nr 1450
  • J. Połomski. Sobibór. Tygodnik Chełmski 1982 nr 11 s. 4 -5
  • A. Przysada. Zagłada Żydów na Zamojszczyźnie. Tygodnik Zamojski 1993 nr 8
  • B. Sawa – Sroczyńska. Żydzi w Zamościu. ZKK 1991 nr 2 s. 17 – 21; Przyczynek do sytuacji prawnej Żydów zamojskich od II poł. XVI do XIX w. BŻIH 1967 R. 27 nr 3 s. 27 - 40
  • I.Schiper. Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich. Warszawa 1937
  • T. Serocki. Złoty łańcuch Żyda Berka. Opowieść z Sokołówki k/Frampola. Kronika Tygodnia Magazynu Zamojskiego 1996 nr 11 s. 14
  • L. Siemion. Powstanie w Sobiborze. Sztandar Ludu 1978 nr 238 s. 4 -5
  • I. B. Singer. Moc światła. Gdynia 1991
  • Skrytka pod zegarem. Sprawiedliwi Wśród Narodów Świata. Gazeta w Lublinie 1993 nr 273
  • R. Smoter Grzeszkiewicz. Żydówki szczebrzeszyńskie. Zamojski Kwartalnik Kulturalny (ZKK) 2002 nr 3- 4; O Żydach szczebrzeszyńskich wspomnienia. Słowo Żydowskie 2004 nr 3 – 4
  • G. Sowińska. Udział Żydów w życiu kulturalnym Zamościa w latach 1867 – 1914. BŻIH 1989 nr 2 s. 25 - 35
  • Specyfikacja szynkarzy miejskich i wiejskich z roku 1789 APL, AOZ,
  • Szczebrzeszyn, wyznanie mojżeszowe. Księga duplikatów aktów urodzenia, małżeństw i zgonów z1827, Akt ślubu Nr 3, APL, USC,
  • M. Szymanowska. Moja największa zemsta. 50 rocznica powstania w Sobiborze. Gazeta w Lublinie 1993 nr 243 s. 2
  • R. Szymański. Obóz smierci w Sobiborze. Kamena 1993 nr 3 – 4 s. 44 - 46
  • K. Telepko. 50 rocznica powstania zbrojnego w obozie zagłady w Sobiborze. Zeszyty Majdanka 1989 t. I s. 4 – 6
  • J. Tomaszewski. Ojczyzna nie tylko Polaków. Mniejszości narodowe w Polsce w latach 1918 – 1930. Warszawa 1983
  • M. Tregena. Christian Writh a pierwsza faza "Akcji Reihard". Zeszyty Majdanka 1992 t. 14, s. 7 – 37
  • A. Trzciński. Symbole i obrazy. Treści symboliczne przedstawień na nagrobkach żydowskich w Polsce. Lublin 1997; Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie. Lublin 1980
  • M. Turski. Losy żydowskie: świadectwo żywych (m. in. Sobibór). Warszawa 1996
  • M. Tyszowa. Eksterminacja Żydów w latach 1941 – 1943. Dokumenty Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK ze zbiorów Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu warszawskiego. BŻIH 1992 nr 2 – 3 s. 35 – 61
  • A. Walentyn. Ucieczka z Sobiboru. Video. Tygodnik Zamojski 1988 nr 4 s. 11(film angielski o wypadkach w obozie w roku 1943)
  • J. Wieczorek. Prawda o zbrodniarzach hitlerowskich uczy i ostrzega. Trybuna Ludu 1965 nr 177 s. 2
  • Sz. Wiesenthal. Prawo nie zemsta: wspomnienia (m. in. o obozie w Sobiborze).
  • J. E. Wilczur. Sobibór – fałsz i prawda. W 48 rocznicę powstania zbrojnego. Historia i Życie
  • B. Wróblewski. Kaci z Sobiboru. Gustaw Wagner ucieka przed sprawiedliwością. Kurier Lubelski 1979 nr 145 s.2
  • B. Wasiutyński. Ludnośc żydowska w Polsce XIX, XX w. Studium statystyczne. Warszawa 1930
  • Ch. Zylberklang. Z Żółkiewki do Izraela. Lublin 2003
  • R. Żurkowa, Udział Żydów krakowskich w handlu książka w pierwszej połowie XVII wieku w: Żydzi w Małopolsce pod red. F. Kiryka. Przemyśl 1991, s. 75



Strona Główna Judaica

Wszelkie prawa zastrzeżone.



1. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 263
2. relacja Oriego Wagner
3. relacja Oriego Wagner
4. Księga Polaków Uczestników Rewolucji Październikowej 1917 - 1920. Biografie. Warszawa 1967 s. 39
5. Ch. Zylberklang. Z Żółkiewki do Izraela. Lublin 2003 s. 10
6. relacja Jerzego Jacka Bojarskiego.
7. P. Bibel. Tales of the Shtetl. California 2004
8. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991
9. tamże
10. tamże
11. tamże, s. 131
12. relacja Jerzego Jacka Bojarskiego
13. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 100
14. Ch. Zylberklang. Z Żółkiewki do Izraela. Lublin 2003 s. 72
15. Ch. Zylberklang. Z Żółkiewki do Izraela. Lublin 2003 s. 72
16. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 263
17. tamże
18. J. Szacki. Znakomici Żydzi rodem z Zamościa. Teka Zamojska...nr 1 - 2 s. 23
19. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 26
20. tamże
21. relacja Wiesława Krzeszowskiego, syna założycieli kina
22. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec. 1991 s. 26
23. J. Doroszewski, T. Radzik. Z dziejów społeczności żydowskiej na Lubelszczyźnie w latach 1918 - 1939. Lublin 1992 s. 63
24. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 131
25. Ch. Zylberklang. Z Żółkiewki do Izraela. Lublin 2003 s. 20
26. Z relacji Miraim Binder zamieszczonych w tomie wspomnień "Dzieci Holocaustu mówią". Warszawa 1993 s. 60
27. relacja Genowefy z Gliwów Babiarzowej, pochodzącej z Tworyczowa
28. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 263
29. tamże
30. relacja Genowefy Sawickiej z Dąbia
31. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 263
32. M. Horn. Kultura umysłowa Żydów polskich w XV - XVII w. w: Dzieje Lubelszczyzny , t. VI pod red. J. Kłoczowskiego. Warszawa 1981 s. 161 - 162
33. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec.1991 s. 263
34. M. Kościński. Korzenie. Dziennik Lubelski 1990 nr 107 s. 4
35. Ch. Zylberklang. Z Żółkiewki do Izraela. Lublin 2003 s. 19
36. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 263
37. Ch. Zylberklang. Z Żółkiewki do Izraela. Lublin 2003 s. 9 - 10
38. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 263
39. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 100
40. relacja Genowefy Sawickiej
41. relacja Wiesłay i Alicji Niewidziajło z Krasnegostawu
42. B. Mikulec. Przemysł powiatu zamojskiego w latach 1864 - 1914. Rocznik Zamojski 1984 s. 60
43. M. Bałaban, Żydzi lwowscy na przełomie XVI - XVII w. Lwów 1906 s. 467
44. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 263
45. J. Doroszewski, T. Radzik. Z dziejów społeczności żydowskiej na Lubelszczyźnie w latach 1918 - 1939. Lublin 1992 s. 62
46. relacja Jerzego Jacka Bojarskiego
47. relacja Genowefy Sawickiej z Dąbia gm. Żółkiewka
48. Y. Lass. Z bunkra do partyzantki. "Book of Memory to the Jewisch Community of Shebreshin." Kiriat Yam 1948; przekład z jidysz Adam Altman
49. M. Kościński. Korzenie. Dziennik Lubelski 1990 nr 107 s. 4
50. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 263
51. J. Janusz. Per aspera ad astra. Słowo Żydowskie nr 20 – 21 – 22 (332 – 334) z dnia 17 – 30 października 2004 s. 12
52. B. Mikulec. Przemysł powiatu zamojskiego w latach 1864 – 1914. Rocznik Zamojski 1984 s. 60
53. Lista lekarzy i aptekarzy w Królestwie polskim, oraz chirurgów, felczerów i akuszerek na rok 1939. W arszawa 1839
54. J. Szacki. Znakomici Żydzi rodem z Zamościa. Teka Zamojska... nr 1 – 2 s. 21
55. relacja Heleny z Majewskich Bulak, mieszkanki Sułówka
56. B. Mikulec. Przemysł powiatu zamojskiego w latach 1864 – 1914. Rocznik Zamojski 1984 s. 62
57. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec. 1991
58. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec. 1991
59. relacja Genowefy Sawickiej z Dąbia
60. relacja Genowefy Sawickiej z Dąbia
61. relacja Genowefy Sawickiej z Dąbia
62. Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki Lubelski, Wydział Społeczno Polityczny WAPL, UWL, WSP) sygn. 1817, s. 68
63. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 263
64. relacja Wiesławy i Alicji Niewidziajło z Krasnegostawu
65. H. Matławska. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991 s. 263
66. Ch. Zylberklang. Z Żółkiewki do Izraela. Lublin 2003 s. 23
67. H. Matławsaka. Zwierzyniec. Zwierzyniec 1991
68. Ch. Zylberklang. Z Żółkiewki di Izraela. Lublin 2003 s. 19
69. J. Szacki. Znakomici Żydzi rodem z Zamościa. Teka Zamojska... nr 1 – 2 s. 21
70. M. Horn. Kultura umysłowa Żydów polskich... s. 158
71. relacja Genowefy Sawickiej z Dąbia
72. Jego wspomnienia z pobytu w Sobiborze zostały opublikowane w: 1/ J. Barczyński. Mały Tojwie to ja. Tygodnik Chełmski. Zwierciadło nr 2 s. 1,8 (rok?), 2/T. Blatt. Powstanie w Sobiborze. W rocznicę wybuchu [1943]. Kresy Literackie 1993 nr 4 s. 44 – 47, 3/T. Blatt. Sobibór. Świat 1966 nr 7 s. 10 - 11