Strona Główna



SZKOŁA 1963/64   PIECZĄTKA

Szkolnictwo

Z zachowanych dokumentów wynika, ze w roku szkolnym 1919/1917 w Gorajcu funkcjonowała Szkoła Ludowa I Klasowa trzystopniowa, zorganizowana została przez Marcina Polaka 1 Stopień pierwszy ukończyło 6 osób, stopień drugi - 14,2 o istnieniu stopnia trzeciego informuje świadectwo szkolne / Zawiadomienie Szkolne wystawione na nazwisko Kazimierza Olecha,3 z którego wynika, że na podstawie powyższych [zapisanych na świadectwie] postępów uznaje się ucznia tego uzdolnionym do przejścia do klasy (stopień) trzeci szkoły I Klasowej. Owe postępy obrazuje wykaz ocen z poszczególnych przedmiotów, a było ich na poziomie drugim siedem: pilność, zachowanie, nauka religii, czytanie, pisanie, język polski, rachunki w połączeniu z nauka o formach geometrycznych. Dodatkowo oceniano ucznia za porządek zewnętrzny ćwiczeń pisemnych. Zamieszczona na świadectwie skala ocen wskazuje jak oceniano ucznia za:1/ zachowanie się - oceny mogły być następujące - chwalebne, zadawalające, odpowiednie, mniej odpowiednie, nieodpowiedzialne, 2/ za pilność - wytrwała, zadawalająca, dostateczna, niejednostajna, mała, 3/ za postęp w nauce - bardzo dobry, dobry, dostateczny, mierny, niedostateczny, 4/ za porządek zewnętrzny - bardzo staranny, staranny, mniej staranny, niestaranny, niedbały. Świadectwo zostało wystawione 18 czerwca 1917 roku przez kierownika Szkoły Jana Poznańskiego sygnowane jest pieczątką o treści" Zarząd Szkoły Ludowej w Gorajcu ? 1". Działalność Szkoły Ludowej przypadła na lata 1916 - 1918; w roku 1919 utworzono Szkołę Powszechną - poza polskimi, w tym również z sąsiednich wsi (w roku 1927 uczył się tutaj Michał Ducher z Czarnegostoku) uczęszczały do niej dzieci żydowskie. W roku szkolnym 1936 /1937 w klasie I" a" uczyła się Met Chajka - urodzona 30 listopada 1925 roku w Gorajcu, Met Fajga urodzona 17marca 1928 roku, oraz Zimerman Jankiel syn Lejby i Herszli urodzony 82 lutego 1929 roku - ogółem w klasie I "a" naukę pobierało 41 dzieci.4 Szkoła funkcjonował również w początkowym okresie okupacji 1940 - 1943 rok; świadczą o tym zachowane w językach polskim i niemieckim arkusze ocen.
Bolączką szkoły był brak budynku szkolnego z prawdziwego zdarzenia - do jego budowy przystąpili mieszkańcy w 1939 roku - ludność kupiła 2ha gruntu z dawnego obszaru Ordynacji Zamoyskiej - i w roku 1939 zaczęto budować nowa szkołę.5
W roku 1948 szkoła powszechna zlokalizowana była w dawnej bóżnicy żydowskiej. Obok pomieszczeń lekcyjnych znajdowały się mieszkania dla nauczycieli - jedno z nich zajmował nauczyciel Kamiński. Obowiązki dyrektora szkoły pełnił wówczas Lucjan Sikora.6
Prace budowlane przerwał wybuch wojny. W roku 1954 oddano do użytku nowy budynek - do szkoły uczęszczało wówczas 255 dzieci, zajęcia z którymi prowadzili nauczyciele:

  • Mikołaj Berezowski - p.o kierownika szkoły
  • Helena Berezowska
  • Józef Kamiński
  • Danuta Kołodziejczyk
  • Stanisława Sikorowa
  • Ignacy Gierszon - nie posiadał kwalifikacji nauczycielskich
  • Jan Szpyra - przewodnik (opiekun) drużyny harcerskiej.

2 stycznia 1956 roku zmarł nauczyciel Józef Kamiński, 71 letni wówczas staruszek, "długoletni pracownik w szkolnictwie"7 W roku szkolnym 1955/1956 przy szkole zorganizowano zajęcia dla pracujących - zapisało się 35 osób; do egzaminów dopuszczono 34 osoby. Ponadto zorganizowano kurs języka rosyjskiego - z wynikiem pozytywnym ukończyło go 34 osób.
Jak wysokie wymagania stawiano ówczesnej kadrze pedagogicznej świadczy odnotowana w Kronice Szkoły wypowiedź pełniącego wtedy obowiązki kierownika Mikołaja Berezowskiego: w roku szkolnym 1956/1957 nie było w tut.[ejszej] szkole nauczycieli niewykwalifikowanych. Z tego powodu szkoła została uwolniona od balastu, który przeszkadzał w realizowaniu programu, oraz obniżał autorytet szkoły. W sierpniu 1957 roku Mikołaj Berezowski otrzymał złoty Krzyż Zasługi za sumienna prace na polu szkolnictwa , a na mocy art. 6 i 7 ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 roku (Dziennik Urzędowy Nr 12, poz. 63) został mianowany kierownikiem. W omawianym roku szkolnym zorganizowano kurs dokształcający dla młodzieży, której z różnych przyczyn nie dane było ukończyć siedmiu klas.

W szkole podstawowej wGorajcu tuż przed wybuchem wojny pracowali: małżeństwo Haśców, oraz p. Świstacki, była to szkoła zbiorcza - siedmioklasowa, z tym, że obowiązek nauczania traktowany był bardzo liberalnie8; w 1950 roku odbywał praktykę pedagogiczną Aleksander Piwowarek - oto jego wspomnienia z tamtego okresu: zajęcia lekcyjne odbywały się w drewnianym baraku [prawdopodobnie przywiezionym z obozu w Zwierzyńcu], wówczas postawionym na Zastawiu, obok fundamentów i cegieł, na których następnie powstał obecnie istniejący obiekt szkolny. Nieco później barak ów przeniesiono na plac przeznaczony pod budowę kościoła, gdzie przez pewien czas służył jako tymczasowa kaplica.
Dodatkowym obiektem szkolnym był wówczas budynek byłej bóżnicy na Zagrobli, gdzie pan Kamiński uczył w klasach młodszych. Kierownikiem szkoły w rzeczonym roku był Lucjan Sikora - nauczycielkami: jego żona Stanisława, siostra słynnego Jana Turowskiego "Norberta" Krystyna, oraz pani Potomska.

Rok 1959 był ważny dla młodych rolników z Gorajca i okolic - założono przy miejscowej szkole pierwszą klasę Szkoły Przysposobienia Rolniczego, do której systematycznie uczęszczało 25 uczniów. W lipcu 1965 roku zakupiono dla szkoły podstawowej telewizor - kwotę 7.000 złotych wyłożyła na ten cel Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska", resztę zebrano ze składek rodziców. Od tego momentu szkoła stała się ośrodkiem życia kulturalnego na wsi. Od roku 1966 szkoła podstawowa w Gorajcu uzyskała status ośmioklasowej.
W roku szkolnym 1963/1964 w gorajeckiej szkole pracowała Eugenia Sudak rodem z Błonia k/Szczebrzeszyna, która dla potrzeb niniejszej publikacji opowiedziała o swoich przeżyciach w tamtym okresie Rzeczywiście pracowałam w roku 1963/64 w Szkole Podstawowej w Gorajcu. Z tego okresu niewiele pamiętam. To już 42 lata minęły. Poza tym pomijając zimę, w każdą sobotę wędrowałam do domu, do Błonia. Najbardziej utkwił mi w pamięci mój pierwszy dzień pracy w Gorajcu. Przyjechałam wieczorem i wiedziałam tylko, że mam rano o godz. 8.00 zgłosić się do pracy w szkole.
Jak wielkim było moje zdziwienie kiedy o godz. 8.00 rano nie zastałam w szkole dosłownie nikogo. Po jakimś czasie zobaczyłam jak ścieżką na tzw. skróty w kierunku szkoły idą p. dyrektor, nauczyciele i wszyscy uczniowie. Wracali z kościoła ze mszy św. na rozpoczęcie roku szkolnego. Proszę sobie wyobrazić, to był rok 1963, a komuna szalała. Wtedy dowiedziałam się, że Gorajec ma wspaniałego księdza, dzięki któremu kościół stał się takim ośrodkiem życia nie tylko religijnego. Przy kościele istniał chór składający się z młodzieży wiejskiej. Jak oni wspaniale śpiewali pieśni religijne na głosy, niektóre po łacinie. Dyrektorem szkoły był p. Berezowski, podobno pochodził z kresowej szlachty, mówił tak ładnie, trochę z lwowska.
Gorajec to było Zastawie, gdzie mieszkałam u Stępników, Zagroble i Starawieś. Pamiętam, że pp. Stępnikowie byli bardzo serdeczni, uczciwi i życzliwi dla mnie. Młodzież poza szkolna wesoła, rozśpiewana.
W szkole klasy były bardzo liczne. Pan Berezowski trzymał wszystko żelazną dyscypliną. W tym czasie nie było autobusu do Gorajca. Do Szczebrzeszyna szło się pieszo. W pamięci utkwiła mi bezinteresowna życzliwość ludzi.

z okresu pobytu Eugenii Sudak w szkole podstawowej w Gorajcu zachowało się zdjęcie przedstawiające uczniów - zrobione zostało na zakończenie roku szkolnego 1963/1964. Niektóre z nazwisk zostały przez p. Eugenię zapamiętane: w trzecim rzędzie z prawej stoi nauczyciel p. Edward Wiśniewski. Ja (Eugenia Sudak) stoję przed ks. Michałem Radejem (ks. Michał był wieloletnim proboszczem parafii Gorajec). Na wprost okienka - nauczycielka p. Anna Paszko - Gozdecka. W pierwszym rzędzie na dole z lewej strony uczeń Śliwiński, po prawej stronie p. Oleszko - uczennica Maria Paszko.
Pierwszy rząd, druga z lewej strony uczennica Komornik. W trzecim rzędzie z prawej strony na tle dwóch chłopców w białych koszulach - Maria Gąsior. Obok mnie z prawej strony uczeń Szczepanek. W drugim rzędzie druga z prawej (w białej bluzce) uczennic Śmieciuszewska - córka młynarza.

Poczta

Informacje o istnieniu poczty w Gorajcu pochodzą z lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia - od lutego 1953 roku pracę na placówce rozpoczęła Katarzyna Szczepanek. Według jej relacji wcześniej pracował tutaj Jurczykowski z Zawady, był listonoszem. Za jego namową w listopadzie 1952 roku Katarzyna rozpoczęła praktykę - niewiele mnie nauczył, bo sam może mało umiał,9 poczta mieściła się wówczas w domu Lucjana Sikory w Gorajcu Stara Wieś na krzyżówce. Później uczęszczała na kursy I,II i III stopnia w Zamościu - jeździłam tam co niedziela a od września 1953 roku do Szkoły Pocztowo - Telekomunikacyjnej (w systemie zaocznym) w Lublinie. Nauka trwała 3 lata. Katarzyna Szczepanek ukończyła szkołę z wynikiem dobrym.
W roku 1959 pocztę przeniesiono do domu Stanisława Osucha w Gorajcu - Starej Wsi. Listonoszem był Stanisław Dziwota,10 po jego zwolnieniu Józef Ruski, gdy ten się zwolnił doręczycielem został - jego brat Marian Ruski.
Z czasem rejon poczty, który obejmował Gorajec - Zastawie, Gorajec - Zagroble. Kolonię Zagroble, Wólkę Czarnostocką i Czarnystok uległ powiększeniu o wieś Trzęsiny. Zaistniała konieczność zatrudnienia dwóch doręczycieli - zostali nimi wspomniany Marian Ruski z Gorajca - Zagroble i Roman Mróz z Czarnegostoku. W roku 1968 pocztę na prośbę Katarzyny Szczepanek przeniesiono do jej domu - placówka znajdowała się tam do roku 1988. Gdy podczas stanu wojennego zaistniała możliwość w wcześniejszego przejścia na emeryturę Katarzyna ze Szczepanków Odrzywolska skorzystała z niej; na emeryturę odeszła w 1985 roku. Prace na poczcie przejęła Stanisława Bielak, a placówkę przeniesiono do domu Feliksa Osucha w Gorajcu - Zagroble.

Życie społeczno - polityczne mieszkańców Gorajca w latach 1957 - 1969 11

Zima 1957 roku odbyły się na terenie całego kraju wybory do Sejmu PRL, w gorajeckim obwodzie wyborczym głos oddało 98,18% uprawnionych do głosowania. Miejscowi nauczyciele chętnie włączyli się do prac w przygotowaniu ludności do wyborów. Pełniący obowiązki kierownika szkoły - Mikołaj Berezowski został został przewodniczącym Komisji wyborczej, Stanisław Kowalik sekretarzem Komisji.
W roku szkolnym 1958/1959 nauczyciele ze szkoły gorajeckiej pracowali społecznie w miejscowym Kółku Rolniczym. 18 marca 1961 roku we wsi odbyło się spotkanie kandydatów na posłów z wyborcami. Na spotkanie przyjechali:

  • Paweł Dąbek - przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie
  • (...) Głowacki - Prezes Centralnej Rady Związków Zawodowych w Warszawie
  • (...) Czapski - ekonomista i były poseł do Sejmu
  • Mieczysław Janisławski - nadleśniczy z Kaczurek
  • (...) Staromłyński - I Sekretarz Komitetu Powiatowego PZPR
  • Franciszek Ognik - II Sekretarz KP. PZPR
  • Zygmunt Seraczyński - Przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zamościu
  • Władysław Smarkala - kandydat na radnego do Wojewódzkiej Rady Narodowej

Zebranych powitał w imieniu Komitetu Gromadzkiego Frontu Jedności Narodu12 Mikołaj Berezowski.
W roku 1965 w dniu święta Odrodzenia Polski otwarto szosę wybudowana w czynie społecznym. 1 czerwca 1969 roku odbyły się wybory do Sejmu i Rad Narodowych - w pracach przedwyborczych szczególnie wyróżnili się: Maria Szwal - przewodnicząca Zarządu gminnego Związku Młodzieży Wiejskiej, Barbara Podoba - opiekunka szkolnej drużyny harcerskiej, Bielecki Stanisław - przewodniczący Obwodowej Komisji Wyborczej.

Potoczne nazwy funkcjonujące w odniesieniu do poszczególnych terenów wsi Gorajec

Odnoszą się do określonych miejsc na terenie wsi - są to: Grądek - najprawdopodobniej nazwa wzięła się od łąk, które otaczają znajdujące się w tej części Gorajca w sporej ilości domy. Tokarka - określenie od nazwy pola, ale czy to właściwie, nie wiem. Teren od lokalizacji poczty (na Zastawiu) do skrzyżowania drogi biegnącej z Gorajca - Zagroble w stronę Radecznicy i Radecznicy na Zastawie (tzw. "krzyżówki) określają mieszkańcy Gorajca jako Nawozie. Na końcu Zastawia - kawałek nazywają Pożogi, a na łąkach w Zastawiu, co jest kilka domów to Kępa. Od czego te nazwy pochodzą - nie wiem tłumaczy Katarzyna ze Szczepanków Odrzywolska na której relacjach opieram się pisząc ten tekst - - tak chyba sobie ponazywali sami starsi ludzie, ponieważ te nazwy są już od dawna. W rzeczywistości to jest jedna wieś - zastawie. A ten Grądek i Tokarka, nie Blacharka13 to należy do jednej wsi Gorajca - Starawieś

Podania i legendy z terenu wsi

W opracowanych przez M. Płoncarz najpiękniejszych legendach Lubelszczyzny14 znajduje się wzmianka o leniwej rzece Gorajec, nad która rozpościerały się ponad pół wiekiem temu olbrzymie mokradła pełne gadów, dzikiej roślinności... Inne wzmianki już o samej wsi Gorajec pochodzą z lat bliżej nie określonych - przekazywane były z pokolenia na pokolenie: jak opowiadali najstarsi mieszkańcy - późną nocą zjawiała się przed domami bryczka, z której wysiadali panowie. Stukając w okna pytali:" śpicie, czy Boga chwalicie ?" Gdy padła odpowiedź "śpimy" - mówili "spijcie dalej", wtedy wszyscy w domu umierali. Gdy zapytani odpowiadali "Boga chwalimy"- żyli dalej. W ten sposób u rodziny Sykałów w Gorajcu - Zagroble zmarło pięć osób. Inną opowieść przytacza nie żyjąca już Maria Ruska w zabudowaniach dziedzica Nowińskiego, który mieszkał w Gorajcu - Zastawie straszyło. Jej zdaniem to straszył duch Wacława Nowińskiego, który powiesił się w swojej stodole, teraz w tym miejscu stoi figura. W pobliżu zabudowań Nowińskiego często ukazywał się przechodniom zając...

Alfabetyczny spis nazwisk mieszkańców Gorajca z lat 1964 - 1965 opracowany przez M. Śmiałkowskiego 15

Niektóre z nazwisk występują również w Czarnymstoku, dlatego przy powtarzających się umieściłam przy nazwisku znaczek (*). Ich obecność w obydwu wioskach należy tłumaczyć lokalną migracją, jaką jest zawieranie związków małżeńskich.

Altbaum - nazwisko niemieckie pochodzenia żydowskiego, Antonik (*), Banach, Bartnik, Batorski, Batorz, Bielak (*), Biernat, Birkowski, Bogaj, Boraczek, Braszko (*), Byk (*), Bzdziuch (*), Cebula, Charkot/Harkot, Chaszcz, Chorzępa, Chwiejda, Cichocki, Czajka, Czarkowski, Czernik, Czerw(*), Czok, Dąbek, Dubiel, Ducher (*), Dzida, Dzioch, Dziurdzia (*), Dziwota, Ferenc - nazwisko pochodzące od węgierskiej nazwy imienia Franciszek, Flis, Furlepa (*) - od słowa "forleba", staropolskie "weranda", "taras", Furmanek, Gajewski, Garbacz, Gąsior, Glina, Gliwa, Głowala, Główka (*), Gozdecki, Grygiel - od ukraińskiej formy imienia "Grzegorz", Grzywna (*), Hasiec, Hołota - w wieku XVIII słowo "hołota" oznaczało człowieka biednego, ubogiego Jachymek, Jaskuła (*), Jaskóła, Jargiełło - nazwisko pochodzenia litewskiego, Jarosławski (*), Jusiak, Kaczor, Kamiński, Kapuśniak (*), Kawucha, Kaziród, Kiepek, Kiszczak, Koczuła, Kołcon (*), Kołodziej, Komornik, Korgul, Kosz, Kowal, Kozioł, Kozyra, Krawczyk, Kruk, Krukowski,Kryk - nazwisko pochodzenia ukraińskiego, od "kryk" = "krzyk", Krzak (*), Krzyszczak, Książek, Kubina, Kula, Kurek, Kwapisz (*), Kwiatkowski (*), Lejman - nazwisko niemieckie pochodzenia żydowskiego, Lewandowski, Ładosz, Łukasik, Maciąg, Malinowski, Małysz (*), Marczak (*), Marzec, Mazur (*), Mazurek, Mróz (*), Mrozek (*), Nalepa, Niedzielski, Niedźwiedzki, Nowak, Oberwajs - nazwisko niemieckie pochodzenia żydowskiego; kobieta o takim nazwisku pochodząca z Gorajca pracowała na posterunku żandarmerii w Szczebrzeszynie, w 1942 roku została rozstrzelana przez Niemców - fakt ten odnotował dr Z. Klukowski w "Dzienniku z lat okupacji Zamojszczyzny 1939 - 1944". (Lublin 1958), Odrzywolski - od zajęcia "odrzywół", oprawianie wołów, Olech, Oleszek, Omiotek, Osman - od tatarskiego imienia Osman, Osuch, Paczos, Padziński, Pająk, Paluch, Panas - skrócone imię ukraińskie Afanazij, Pańczyk - od ukraińskiego imienia Pańko, Paszko - od staropolskiego imienia Pakosław, Piasecki, Pietrzniak, Pisarek, Pisiewicz, Piwowarek, Polak, Polski, Poźniak, Potomski, Radawiec, Radej, Roczeń, Różański, Rudy, Ruski - nazwisko wskazujące na przynależność narodową, Ruszczak, Sagan, Sendłak, Serwin - nazwisko wskazujące na przynależność narodową, Siemczyk (*), Sikora, Sitarz (*), Sitarczyk (*), Siwek, Skiba, Skowron, Skóra, Skrzypa (*), Smarkala, Stafisz, Staniszewski, Stańczyk, Stępnik, Sudak - nazwisko ukraińskie, "sudak" z ukraińskiego znaczy "sandacz", Sykała (*), Szabat, Szałata, Szawra, Szczepanek, Szczepuch, Szczerba, Szkołut, Szpucha, Śliwiński, Śmieciuszewski, Świstek, Świś, Tuzin, Wcisło, Wędzina, Wiatrowski, Wiśniewski, Wojtaszek, Wolanin, Wolski, Woźnica, Woźny, Wójcik, Wójtowicz (*), Wrona (*), Wróblewski, Wujec, Wypych, Zając, Zdunek, Zybała, Żłób (*), Żuk, Żur, Żurek.


GORAJEC - CZ.I

Wszelkie prawa zastrzeżone.



Strona Główna Radecznica



1. Kronika parafii...
2. Katalog klasowy wraz z wykazem klasyfikacyjnym. Rok szkolny 1916/1917 (dalej Szkoła Ludowa...)
3. tamże
4. Arkusz ocen klasy I "a" z roku 1936/1937
5. Kronika Szkoły ; zapis z dnia 1 września 1954 roku.
6. Archiwum państwowe w Zamościu. Akta gminy Radecznica. Akta nieruchomości opuszczonych pożydowskich 1945 - 1947; 1949. Pismo do Obywatela Komendanta posterunku MO w Radecznicy z dnia 14 września 1948 r, Nr II/22/48r
7. tamże; pozostałe cytaty użyte w tym rozdziale także pochodzą z Kroniki Szkoły.
8. relacja Aleksandra Piwowarka
9. relacja Katarzyny ze Szczepanków Odrzywolskiej.
10. Poza praca zawodowa zajmował się fotografika - robił zdjęcia okolicznościowe mieszkańcom Gorajca i Czarnegostoku; relacja Marianny Smoter z Czarnegostoku.
11. tekst opracowany na podstawie Kroniki Szkoły
12. Front Jedności Narodu - ogólnokrajowy ruch społeczno - polityczny obejmujący obywateli Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej bez względu na ich przynależność do stronnictw politycznych, przekonania światopoglądowe, pozycję społeczną. Pracami FJN kierowała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Słonik historii Polski. Warszawa 1969 s. 90
13. Nazwę Blacharka podaje Lucyna Paszko w pracy magisterskiej o historii szkoły podstawowej w Gorajcu
14. M. Płoncarz. Najpiękniejsze legendy Lubelszczyzny. Lublin 2000
15. M. Śmiałkowski. Nazwiska mieszkańców wsi Gorajec powiat zamojski. Roczniki Humanistyczne 1969 z. 4 s. 59 - 77