A B C D E F G H I J K L M N O P R
S T U W Y Z Ż
A

a smejach bechełkoj...

trzeba być zadowolonym ze swego losu...

Abraham z Wojsławic

Pierwszy Żyd aszkenazyjski, który zamieszkał w Zamościu w 1583 roku; zgodę na osiedlenie się otrzymał nie tylko od pierwszego ordynata Jana Zamoyskiego lecz również od istniejącej już wówczas gminy żydowskiej sefardyjskiej (czyli złożonej z Żydów wywodzących się z terenów zachodniej Europy - Hiszpania, Portugalia)

acher

hebr. "inny, odmienny, obcy"; taki przydomek zyskał w narodzie żydowskim Eliasz ben Awuja jeden ze współautorów talmudu, "ponieważ zszedł na manowce i stał się niedowiarkiem..." Tytuł "Acher" nosi jeden z tomików wierszy współczesnego poety hebrajskiego - Igala ben Arie (Lublin...)

adam

słowo tłumaczone w Biblii jako "człowiek".1

Adon Olam

hebr. "Pan Wszechświata" - hymn śpiewany na zakończenie porannego nabożeństwa w szabat. Prawdopodobnie jego autorem jest hiszpański poeta z Xi wieku - Alomon Ibn Gabriol. Ponieważ tekst hymnu zawiera słowa: "Jego dłoni powierzam ducha mego w czasie snu..." włącza się go do modlitw odmawianych przed snem.

"Adversus Judaeos"

Rozprawa biskupa Kartaginy z przełomu II - III naszej ery - Tertuliana skierowana przeciwko Żydom, w której dowodzi, że to nie Żydzi, ale chrześcijanie są narodem wybranym.

Agencja Żydowska

Oficjalna reprezentacja Żydów wobec władz mandatowych (brytyjskich) utworzona w latach dwudziestych ubiegłego stulecia przez osadników żydowskich w Palestynie. Pod tą nazwa tak naprawdę krył się tajny rząd izraelski. Agencja utworzyła m. in. Tajna armie liczącą 70. 000 dobrze wyszkolonych i uzbrojonych żołnierzy, znana pod nazwa " Hagana".

Agnon

Pisarskie nazwisko Josefa Szmuel Czaczkesa (laureata Nagrody Nobla, 1966 r.), które przybrał od tytułu swego debiutanckiego opowiadania "Agnut" ("Opuszczone żony"), opublikowanego w Palestynie przed 1913 rokiem.

aguna

Kobieta, której mąż zaginął bez wieści, z tego powodu nie może ona wyjść ponownie z mąż, w takiej sytuacji halacha zaleca, by rabini uczynili wszystko celem odnalezienia zaginionego, zaś Talmud pozwala uznać jako wystarczające zeznanie jednego świadka odnośnie śmierci męża opuszczonej, albo potwierdzenie, iż o tym słyszał. Ponadto mąż przed udaniem się w daleką i niebezpieczną podróż powinien zostawić żonie list rozwodowy.2

ahasweryzm

Nurt w malarstwie artystów pochodzenia żydowskiego, którzy w swoich pracach przedstawiali sceny ukazujące wędrówkę i wygnanie Żydów; nazwa bierze się od Żyda wiecznego Tułacza – Ahaswerusa. Najwybitniejszym reprezentantem ahasweryzmu był Joseph Israels, na gruncie polskim Leopold Pilichowski.

"Akadmut"

Poemat liturgiczny napisany w XIX wieku przez Meira ben Icchaka z Wormacji - czytany jest podczas święta Szawout; traktuje o bliskim nadejściu Mesjasza, które poprzedzi śmiertelna walka pomiędzy Lewiatanem a Behemotem.

akeda

hebr. "związanie", symbolizuje w literaturze żydowskiej zarówno religijnej (przykład Izaaka syna Abrahama w ostatniej chwili uratowanego przez Boga), jak w świeckiej męczeństwo i złożenie ofiary ze swego życia.3

"Aktion Ernteferst" ("Akcja Dożynki")

Przeprowadzona została w nocy z 3 - 4 listopada 1943 roku w obozie pracy dla ludności żydowskiej w Poniatowej (woj. lubelskie), przebiegała w godzinach od ok. 4.30 - ok. 17. 00 po południu. Z grupy ponad 10. 000 osób przy życiu pozostało zaledwie 150 osób, które po uporządkowaniu miejsca masakry także zostały zamordowane.

Aktion Reinhard

Kryptonim określający całokształt akcji zagłady Żydów; nazwę swa wziął od imienia Grupenfürera Heydricha zamordowanego w Pradze przez czeski ruch oporu. Akcja Reinhard oprócz zagłady narodu żydowskiego niosła ze sobą rabunek mienia osób pochodzenia żydowskiego.4

Al chet

hebr. "z powodu grzechu" - wyznanie grzechów (spowiedź), obowiązuje młodych w dniu ich ślubu; Al chet omawia się również w Jom Kipur.5

Al ha - nisim

Modlitwa omawiana podczas święta Purim. Zaczyna się od słów "za cuda, odkupienie, czyny potężne. Za wybawienie, za wojny, które wiodłeś za przodków naszych w onych dniach, o tym czasie...". Modlitwę te odmawia się również podczas Chanuki.

Alejnu le - szabeach

hebr. "winniśmy chwalić" - modlitwa ułożona przez Rawa. Początkowo stanowiła część liturgii na Rosz ha - szana; obecnie odmawiana jest podczas zakończenia nabożeństwa dziennego

alfabet hebrajski

Jest alfabetem semickim, posiada 22 lub 23 spółgłoski, w zależności czy rozróżnimy spółgłoskę "szin", czy "sin". Pierwsza litera alfabet "alef" - również jest spółgłoską, chociaż Grecy nadali jej wartość samogłoski. Z kolei "jod" - występuje w imieniu Jahwe dlatego nie można jej stosować przy zapisie wartości liczbowej "15" (każda z hebrajskich liter posiada swoją wartość liczbowa poczynając od "alefu"=1). Podobnie nie stosuje się spółgłoski "jod" przy zapisie zapisie cyfry "16", gdyż jest częścią składową imion własnych - np. "Joab", co tłumaczy się jako "Jahwe jest moim ojcem", zamiennie używa się zapisu 9+6. Litery hebrajskie posiadają kwadratowy kształt, stąd określenie pisma "kwadratowe" (ketaw meruba); jego początki sięgają IV - II wieku przed Chrystusem - jest ewolucja pisma aramejskiego, zastąpiło dawne pismo hebrajskie ketaw iwri - szczątki tego pisma zachowały się na steli Meszy. Na porządek liter w alfabecie hebrajskim wskazują utwory akrostychiczne: Psalm 118, Treny, Księga Przysłów rozdz. 3 wersety 10 - 31.6

alija

hebr. "wspinanie się w górę". Mianem tym określa się powrót Żydów z diaspory do państwa Izrael. br
s Pierwszeplany powrotu w latach osiemdziesiątych XIX wieku opracowały dwa syjonistyczne ugrupowania: "Bilu" (hebrajskie inicjały od słów "Domu Jakuba przyjdź i pozwól nam iść"), oraz "Hibbat Zion" (hebr. "Miłość Syjonu")

Alkabec

Autor szabatowego hymnu miłości "Lecha Dodi"; jego grób znajduje się na stoku góry w pobliżu miasta Safed na terenie Galilei.7

ał tajchłn chzir !

Nie jedźcie słoniny, nakaz przestrzegania zasad kaszrutu

Amite Judeo Chretienne

Początek tej organizacji założonej w latach czterdziestych XX wieku przez Jules`a Isaaca w Aix - en - Provence (Francja) dała grupa chrześcijan , którzy z inicjatywy biskupa Lyonu - kardynała Gerliera ratowali podczas wojny Żydów przed deportacją i eksterminacją.
Głównym zadaniem organizacji jest przezwyciężanie wzajemnych żydowsko - chrześcijańskich uprzedzeń poprzez poznawanie siebie.
Przynależność do Anite Judeo Chretiennejest dobrowolna - może należeć do niej każdy niezależnie od swoich przekonań religijnych. Istnieją dwa oddziały organizacji: w Aix - en - Provence i Paryżu; Stowarzyszenie paryskie wydaje miesięcznik "Sens".8

amkuk

"Oględziny" - następowały po rozmowie swata (szadchena) z rodzicami chłopca i dziewczyny, których przygotowywano do małżeństwa. Mieli wówczas możliwość odrzucić ofertę; gdy tego nie uczynili swat spisywał z rodzicami obojga wstępne warunki: 1/wysokość posagu narzeczonej, 2/majątek wnoszony przez narzeczonego,3/datę ślubu, ponadto przygotowywano zobowiązanie stanowiące o tym u którego z rodziców młodzi mają zamieszkać.

"Apel do społeczeństwa żydowskiego"

Wystosowany został 11 listopada 1914 roku do przez społeczność żydowską w Polsce (przedstawicieli ugrupowań politycznych, ortodoksów, syjonistów, asymilatorów) reprezentowaną przez :Rafała Landau, Samuela Tillersa, Judę Zimmermana jako wyraz solidarności z narodem polskim walczącym o swoja niepodległość.

arawa

hebr. "wierzba" - obrzęd odprawiany w pierwszym dniu święta Sukkot w okresie funkcjonowania świątyni jerozolimskiej. Kapłani przynosili wówczas gałęzie wierzbowe przy dźwięku trąb okrywali nimi ołtarz. Siódmego dnia zwanego h a s z a n a r a b a wierzbowymi gałęziami uderzano o ziemię. Wierzba jest symbolem wody, dlatego stosowany obrzęd był częścią składową modlitw o deszcz.9

arba kosot/kosos

Toasty spełniane podczas wieczerzy sederowej, upamiętniają cztery wypowiedzi jakie wygłosił Pan w krzaku gorejącym przed Mojżeszem.10

Archiwum Ringelbluma

Zamiennie zwane Podziemnym Archiwum Getta Warszawskiego, liczy ponad 2000 jednostek archiwalnych. 35000 stron Archiwum przechowywanych jest w zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego. W roku 1999 zostało wpisane przez UNESCO na listę najważniejszych dokumentów świata. Archiwum zawiera:

  • zbiory relacji
  • listy przysyłane do getta warszawskiego
  • dokumenty urzędowe
  • druki ulotne
  • dzienniki, wspomnienia, kroniki pisane ad hoc przez ludzi w różnym wieku, różnych profesji
  • utwory literackie napisane w gettcie
  • dokumenty prywatne
  • prasę, wydawnictwa jawne i konspiracyjne z tamtego okresu w językach: jidysz, polskim i hebrajskim
  • opracowania przygotowywane przez grupę Oneg Szabat.11
Archiwum S. L. Shreidermana

Otwarte zostało 8 listopada 2001 roku na Uniwersytecie Hebrajskim w Tel Awiwie; zgromadzony materiał obejmuje: sesje i publikacje dziennikarskie w językach jidysz i angielskim, materiały źródłowe, przekłady prac S. L. Shreidermana na język hebrajski, polski i inne. Ogółem w Archiwum zgromadzono ponad 1000 teczek.
S. L. Shreidermanbył pisarzem i dziennikarzem - pisał o życiu Żydów w różnych krajach; jego ulubionym miejscem na świecie był Kazimierz n/ Wisłą.12

Aszamnu

hebr. zgrzeszyliśmy - publiczne wyznawanie grzechów. Jest to spowiedź całej społeczności, podczas której w porządku alfabetycznym wymienia się wszystkie grzechy. Modlitwa odmawiana jest cicho, modlący się bija się w piersi. Aszamnu odmawia się w Jom Kipur.13

Auxilium Academicum Judaicum

Stowarzyszenie Pomocy Studentom Żydom w Polsce. Funkcjonowało w okresie międzywojennym; od roku 1921 funkcje prezesa Stowarzyszenia... pełnił Maksymilian Apolinary Hartglas, adwokat, publicysta, działacz syjonistyczny.

awel

Obchodzący żałobę, żałobnik.14

Awinu malkenu

hebr. "Ojcze nasz, Królu nasz..." Modlitwa, której każda strofa rozpoczyna się od tych właśnie słów - odmawiana jest w dni postne, podczas Dziesięciu Dni Pokuty (Jom Kipur).

Azazel

Nazwa miejsca na pustyni, gdzie bywa wysyłany kozioł ofiarny, w czasach późniejszych tradycja uznała, że jest to również imię demona, który mieszka na pustkowiu, podczas Jom Kipur, wysyła mu się jednego kozła - "następnie Aaron rzuci losy o te dwa kozły: jeden los dla pana, a drugi los dla Azazela."


Strona Główna Judaica



1. 1 Mojżeszowa 1;26, Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Poznań - Warszawa 1971 s. 22; O. Heit. Słownik terminów biblijnych. Warszawa 1983
2. A. Unterman. Żydzi. Wiara i życie. Łódź 1989
3. S. Krajewski. Rosz Haszana; czytanie na święto - Ks. Rodzaju 21; 1 - 34, Ks. Liczb 29; 1 - 6. Midrasz 2003 nr 9(77) s.44 -45
4. Hös. Broad. Kremer. Oświęcim w oczach SS. Katowice 1972
5. A. Unterman. Żydzi. Wiara i życie. Łódź 1989 s. 183
6. ks. P. Leks.S.C.J. Gramatyka języka hebrajskiego (skrypt wydany w 1960 roku na na Wydziale Teologicznym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
7. J.E. Leśniewska. Bramy czasu. Żydowskie zabytki sakralne i obrzędowe. Informator o zbiorach Muzeum w Łęcznej. Łęczna 1999
8. G. Ignatowski. Jules Isaac i jego "nauczanie pogardy" w: Więź. Grudzień 1995 12 (466) s. 212 - 213
9. H. Nussbaum. Przewodnik judaistyczny obejmujący kurs literatury i religii. Warszawa 1893 s. 255 - 256 (dalej Przewodnik...)
10. H. Nussbaum. Przewodnik...s. 243
11. T. Epsztein. Oneg Szabat. Karta 2003 nr 39 s. 59
12. A. Ćwiakowska Archiwum S. L Shreidermana na Uniwersytecie Telawiwskim. Nowiny Kurier z dnia 23 listopada 2001 roku. Tygodnik Izraelski w języku polskim s. 11
13. Relacja Rosy Farber (Kiriat Yam)
14. A. Unterman. Żydzi. Wiara i życie. Łódź 1989 s. 199 - 202