A B C D E F G H I J K L M N O P R
S T U W Y Z Ż
C

cadyk

"ten, który jest prawdą", duchowy przywódca społeczności chasydzkiej1

"car kinematografii"

Tak nazywano w środowiskach artystycznych wybitnego reżysera i scenografa filmowego Aleksandra Forda (Mosze Lifszyca), żył w latach 1908 - 1980. Ford jest m. in twórcą tak cennych filmów jak: Majdanek ( 1944), Ulica Graniczna (1948). największe uznanie przyniosły mu filmy: Młodość Chopina (1951) - nagrodzony w Karlowych Varach i Ferrarze oraz Piątka z ulicy Barskiej ( 1953), nagrodzony w Cannes za reżyserię.

"Cedek lefanow jehalechu..."

"Niech sprawiedliwość toruje mu drogę..." - błogosławieństwo odmawiane lub śpiewane podczas przemarszu konduktu pogrzebowego na cmentarz (kirkut).

Ceena u - Reena

"Wyjdźcie i zobaczcie" - Biblia kobieca opracowana przez Jakuba syn Izaaka Aszkenazego z Janowa; najbardziej poczytna (w ubiegłych stuleciach) książka w języku jidysz dla kobiet2

"Centrum im. Yigala Alona"

Placówka (na terenie państwa Izrael) o charakterze edukacyjno - muzealnym, gdzie przechowywane sa znaleziska archeologiczne, m. in. pierwowzór łodzi rybackiej używanej w czasach Jezusa.

"Chacham Cwi"(Mędrzec Cwi)

Przydomek talmudysty Cwi ben Jakowa Aszkenazego, który pełnił obowiązki rabina m. in. w Berlinie, Amsterdamie i Lwowie.

"Chad gadia..."

Piosenka śpiewana na zakończenie uroczystego posiłku w Pesach, jej przesłanie zawiera się w słowach "dopóty zło przyciąga zło, dopóty śmierć wywołuje śmierć, dopóki Anioł Zagłady nie zginie z rąk Wiekuistego... [który] niech będzie błogosławiony".

"chaimki"

Pieniądze pomysłu Chaima Mordechaja Rumkowskiego (przewodniczącego Starszeństwa Żydów w getcie łódzkim) funkcjonujące za zgodą Niemców we wspomnianym getcie, nazwa wywodzi się od imienia pomysłodawcy. "Chaimki" nie miały żadnej wartości poza gettem, Niemcy (cytuje za Piotrem Kendziorkiem) wykorzystywali je jako dodatkowy instrument do grabieży żydowskiego mienia.

chalaf

Specjalny nóż stosowany tylko i wyłącznie do szechity - jednego szybkiego ruchu, którym dokonuje się uboju rytualnego.

chałaciarz

Pogardliwa nazwa Żyda, wzięła się od noszonego przezeń w przeszłości długiego, ciemnego płaszcza.

chałka

Słodka pleciona bułka, wypiekana na różne święta. W zależności od charakteru tych świąt wypiekana jest w innej formie, i nosi inną nazwę:

  • barches - lokalna, węgierska nazwa chałki sprzedawanej trzy razy w tygodniu, w tym również w piątek w Budapeszcie3
  • chałka okrągła - pieczona jest na Rosz ha - Szana, jej kształt przypominający głowę symbolizować ma pełnię błogosławieństw na okrągły rok, oraz dostatek.
  • Chałka przyozdobiona dłonią spożywana jest w siódmym dniu święta Sukot (Hoszana Raba), oznacza sięganie po błogosławieństwa - zamiast dłoni może być klucz symbolizujący klucz modlitwy, którym każdy wierzący Żyd otwiera wrota niebios.
  • chałka przyozdobiona wykonaną z ciasta drabiną lub ptakiem spożywana jest na zakończenie postu w Jom Kipur; symbolizuje modlitwy jakie w tym szczególnym dla społeczności żydowskiej dniu zanoszone są przed Boże oblicze.
  • chałka spleciona z długich kawałków ciasta - symbolizuje sznury na których król Ahaszweros powiesił nikczemnego Hamana i jego synów; spożywana jest w Purim4
  • chałka w kształcie stożka wypiekana jest na święto Szewout (sporządza się ja z siedmiu coraz mniejszych warstw ułożonych jedna na drugiej). Na określenie tej chałki istnieje nazwa "Siete Cielos" (Siedem Niebios) - co obrazuje siedem sfer niebieskich jakie przebył Bóg, by nadać Mojżeszowi Torę5
Chanuka

Święto obchodzone na cześć zwycięstwa Machabeuszy nad wojskami Antioch IV Epifanesa w 165 roku p.n.e. Obchodzone jest od 25 dnia miesiąca kislew do 2 dnia miesiąca tewet (listopad - grudzień). Gdy powstańcy żydowscy weszli do sprofanowanej przez wojska syryjskie świątyni, uprzątnęli ją i postanowili zapalić menorę - potrzebna była oliwa, a tej która znaleziono był tylko jeden dzbanek. Wówczas zdarzył się cud - oliwy wystarczyło na okres ośmiu dni, czyli na ten czas, który był potrzebny do wytłoczenia nowej.

"chanuke gełt"

Pieniądze chanukowe; symboliczne drobne monety wręczane lub przesyłane w kopercie dalszym krewnym na święto Chanuki; symbolizują życzliwość bliźniego, serce...

chanuke katowes

Żarty opowiadane podczas Chanuki

charoset

Mieszanka tartych jabłek, kruszonych migdałów, orzechów i wina - ma obrazować glinę wymieszaną ze słomą, którą Żydzi wyrabiali w Egipcie. Potrawa spożywana jest podczas wieczerzy sederowej w Pesach6

chazak weemoc

"Bądź silny i odważny" - zawołanie Machabeuszy.7

chazan

Kantor, śpiewak - prowadzi modły w synagodze.

chazer fis

"Świńska nóżka" - zwrot przyjęty przez Żydów na określenie hipokryty. Bierze się stąd, świnia leżąca na boku pokazuje że ma rozszczepione kopyto, ale ukrywa przy tym, że nie przeżuwa. CVhe uchodzić w oczach oglądającego ją za koszerną (za za koszerne uważane są zwierzęta parzystokopytne i przeżuwające), a jest trefna.8

cherem

Klątwa, mógł ja nałożyć sąd rabinacki przynajmniej w trzy osobowym składzie. Cherem ogłaszano w synagodze przy zapalonych czarnych świecach,oraz przy dęciu w szofar. Osoba obłożona klątwą nie jest wliczana do minjanu, nie ma prawa czytać Tory, ani jej nauczać.

Chewra Kadisza

"Święte Bractwo", "towarzystwo ostatniej posługi"; zespół ludzi sprawujący opiekę nad chorymi, oraz zajmujący się pogrzebem. Przynależność do Chewra Kadisza była dobrowolna i nieodpłatna, należeli do niego zarówno mężczyźni jak i kobiety; głównym zadaniem Bractwa było zapewnienie wszystkim mieszkańcom gminy pochówku zgodnego z tradycją żydowską. Początki działalności Chewra Kadisza sięgają czasów talmudycznych - w europie pierwsze tego typu organizacje powstały w XIV wieku na terenie Niemiec i Hispanii.

chidusz

Człowiek - nowator. Pojęcie wprowadzone przez rabbiego Nachmana z Bracławia, który uważał, że każdy człowiek codziennie powinien poszukiwać nowych doświadczeń, poznawać innych ludzi, inne otoczenie, słowem nieustanny duchowy i intelektualny rozwój. W rozumieniu Rabbiego Nachmana z Bracławia słowo "chidusz" znaczyło tyle samo co zakaz "bycia starym".

Chinune Suqihara

Wicekonsul cesarstwa Japonii w Kownie, uratował blisko 10.000 osób wydając wizy Żydom uciekającym z Polski przed Niemcami. W roku 1985 uznano jego zasługi przyznając mu tytuł "Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata". O działalności Chinue Sugihara napisał Hillel Levin: "In Search of Suqiha"; polski przekład tej pracy wydanej przez krajowa Agencje Wydawniczą (Warszawa 2000) tłumaczy się jako "Kim pan jest panie Suihara?"9

chocot

hebr. "północ" - modlitwa odmawiana o północy

cholem

Może być używane jako kropka nad literą "waw", litera ta wówczas czytana jest jako "o"; cholem oznacza również marzenia senne.10

Chowawej Syjon ( Miłośnicy Syjonu)

Organizacja funkcjonująca w okresie międzywojennym w Polsce; jej członkowie propagowali emigrację do Palestyny.

Chrześcijańscy Przyjaciele Izraela (CFI)

Organizacja mająca stałą siedzibę w Jerozolimie - za pośrednictwem Służby "Szalom", placówki której zlokalizowane są w poszczególnych krajach świata; polska placówka znajduje się w Oświęcimiu - CFI propaguje wśród chrześcijan służbę modlitewno - wstawienniczą za narodem izraelskim.
Każdy kto zgłosi swój akces otrzymuje: mapę Izraela, na której zlokalizowany jest "jego" obiekt modlitwy (wioska, lub miasto). Po wypełnieniu deklaracji zainteresowana osoba zostaje włączona w "Mur Modlitwy"; co miesiąc otrzymuje z Jerozolimy za pośrednictwem placówki w Oświęcimu list modlitewny, w którym znajduje temat modlitwy, oraz aktualne informacje o sytuacji politycznej w Państwie Izrael.

chucpa

Zuchwałość, bezczelność, cwaniactwo połączone z tupetem. Przejawem chucpy jest domaganie się czegoś więcej niż przysługi; o takiej osobie mówimy "chucepnik" - spolszczone "chucpiarz".

chukin

Przykazanie pochodzące od samego Boga i znajdujące potwierdzenie w Torze; jednym z takich przykazań jest kaszrut.

chupa

Baldachim pod którym zawierany jest związek małżeński, ma to znaczenie symboliczne - przypomina obietnice daną Abrahamowi, ze jego potomstwo rozmnoży się jak gwiazdy na niebie. Chupa oznacza również ślub.

chupa i cedaka

Ślub i dobroczynność - wymogi życia społecznego; te dwa życzenia by chłopiec założył rodzinę i był dobry dla innych są treścią błogosławieństwa odmawianego nad obrzezanym niemowlęciem.

"Chwila"

Popularny w okresie międzywojennym dziennik o "profilu syjonistycznym" wydawany w języku polskim we Lwowie przez Henryka Heschelesa.

CISZO

Centralna Organizacja Szkolnictwa Żydowskiego, funkcjonowała w Polsce w okresie międzywojennym, celem jej działania było prowadzenie szkół świeckich z językiem jidysz jako wykładowym.

cmentarz

Na jego określenie używa się w języku hebrajskim słów:

  • beit kwarot - dom grobów
  • beit chaim - dom życiaq
  • beit olam - dom wieczności

w języku jidysz: a hajlike ort - święte miejsce11

Cwa Hagana Le Israel

Siły Obronne Izraela, organizację nazywano popularnie "Haganą". Powołana została w 1948 roku z inicjatywy Dawida Ben - Guriona, po ataku państw arabskich na nowo powstałe państwo izraelskie.

cymes

Słodkie i tłuste danie zawierające: marchew (albo inne warzywa), suszone śliwki,miód, cukier. Cymes spożywa się w Rosz - ha Szana (Nowy Rok).12

"Czarna Księga Żydowska" (I i II)

Założona została przez Komendę Główna Armii Krajowej. Gromadzono w niej dokumenty dotyczące zagłady polskich Żydów. Pierwsza Księga...dotarła do Londynu na początku grudnia 1942 roku i została natychmiast opublikowana. Drugą wysłano w kwietniu 1943 roku.

Czernichowski Saul

(1886 - 19430, z zawodu lekarz pediatra; był wybitnym poeta lirycznym tworzącym w języku hebrajskim. Dokonywał również przekładów dzieł - m. in Homera, Platona na język hebrajski. W roku 1994 izraelska oficyna wydawnicza - Am - Owed postanowiła wydać jego dzieła zebrane.13

"człowiek szlachetny"

Miano jakim określił Icchak Cukierman Marka Edelmana jednego ze współzałożycieli Żydowskiej Organizacji Bojowej; Cukierman walczył razem z Edelmanem w szeregach ŻOB - u.

czulent

Rodzaj zapiekanki sporządzanej z białej fasoli, cebuli, ziemniaków(lub kaszy) z dodatkiem szpondru lub mostka wołowego. W piątek wieczorem (przed zapadnięciem zmroku)wstawiany jest do piekarnika, by był gotowy na sobotę. Czulent stanowi podstawowa obok chałki i wina potrawę14 szabatową.


Strona Główna Judaica



1. Kalendarz...
2. A. Unterman. Encyklopedia tradycji legend żydowskich. Warszawa 1994 (dalej Encyklopedia...)
3. E. Andor. Sz. R. Komoróczy. Hanna i "Królowie". Midrasz 1999 nr 3 (23) s. 5
4. Chałki do rozszyfrowania. Midrasz 1999 nr 3 (23) s. 17
5. B. Szwarcman - Czarnota. Po drabinie do Tory. Midrasz 2001 nr 5 (49) s. 36
6. Kultura Żydów polskich XIX - XX wieku. Kielce 1992
7. B. Szwarcman - Czarnota. Machabeusze na start. Midrasz 2000 nr 12 (44) s. 6 - 7
8. K. K. Gebert. Szemini. Midrasz 2001 nr 4 (48) s. 31
9. T.J. Żółciński. Pan Suqihara maluk ha czyli anioł. Dos Jidisze Wort. Słowo Żydowskie 200 nr 14(222) z 14 lipca
10. A. Klugman. Słownik hebrajsko - polski. Warszawa - Tel Awiw 1993
11. H. Paszkiewicz. M. Krajewska. Cmentarz żydowski w warszawie. Warszawa 1992
12. K. Pośpieszyńska. Cymes czyli kuchnia żydowska i przepisy kulinarne z Izraela. Warszawa 1988
13. Kronika izraelska. Dos Jidisze Wort. Słowo Żydowskie. Warszawa 25 lutego 1994 s. 8
14. tamże