A B C D E F G H I J K L M N O P R
S T U W Y Z Ż
D

danina anty pogromowa

Płacona była przez wiele gmin żydowskich na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej; składano ją na ręce tych, których uważano za zdolnych zapobiec pogromowi - proboszczom, lub innym urzędnikom kościelnym, rajcom albo strażom miejskim.1

"darowanie czerwonej wstążki..."

Zarzucanie rzemiennej pętli na szyje żydowskich (i katolickich) kobiet przez hajdamaków zorganizowanych pod wodzą Morozenki (i innych przywódców) w okresie powstania Bogdana Chmielnickiego, by w ten sposób pozbawić je życia.

"Der Juden Badstub"

Cykl satyrycznych rysunków z początków XVII wieku będących satyrą na żydowską czystość. W przygotowaniu kąpieli Żydom pomaga diabeł, co w rzeczywistości powoduje ich ślepotę. Ilustracje zobaczyć można m. in w pracy Joshui Trachtenberga "Diabeł i Żydzi" (Łódź).

"Der Judenstaat"

"Państwo Żydowskie" - praca Theodora Herzla w której zawarł idee odrodzenia niepodległego państwa Izrael;powstała w Wiedniu w 1896 roku.

"Der Moment"

Jeden z liczących się (pod względem treści i wartości kulturo poznawczych) dzienników żydowskich w przedwojennej Warszawie. Jego wydawcą i głównym redaktorem był Cwi Pryłucki.

deutschjidysz

Język żydowski oczyszczony z hebraizmów; w deutschjidysz Antoni Eisenbaum wydawał w latach 1823 - 1824 "Dostrzegacz Nadwiślański"2

dialekty języka jidysz

W okresie międzywojennym funkcjonowały dwa: dialekt "zachodni" - historycznie obejmował: Niemcy, Alzację, Lotaryngię, Austrię, część Czech i Moraw, Śląsk, Węgry, częściowo Siedmiogród i Słowację. "Wschodni" - dzielił się na tzw. dialekt" o" i dialekt "u". Dialekt "o" obejmował Litwę, Łotwę, Białoruś; dialekt "u" terytorium dawnej Korony Polskiej (oprócz Prus Wschodnich i Zachodnich, Ukrainy). Ten dzieli się na dialekt "aj" - zwany także centralnym, środkowopolskim albo warszawskim. Obejmował Galicję Zachodnią i częściowo Wschodnią, północne i wschodnie Węgry, oraz Transylwanię, oraz dialekt "ej"
Dialekt "ej" zwany był ukraińskim lub ukraińsko - galicyjskim. Obejmował: część Galicji Wschodniej, Bukowinę, Ukraine, Mołdawię, Besarabię, częściowo Węgry.3

Displaced Persons

Obozy wysiedleńców - funkcjonowały na terenie Niemiec po zakończeniu II wojny światowej; udawali się do nich Żydzi z Polski jako punktów przejściowych do dalszej emigracji na Zachód albo do Palestyny. Prawdopodobnie do końca 1945 roku wyjechało z Polski około 225.000 - 30.000 osób pochodzenia żydowskiego.4

"Di szwue" ("Przysięga")

Tytuł wiersza Szymona An - skiego, który stał się oficjalnym hymnem robotniczej partii żydowskiej "Bund"; poeta sympatyzował z partia po roku 1900.

"di tojte chasidim"

"Umarli chasydzi" - przydomek jakim obdarzono uczniów Nachmana z Bracławia, którzy po śmierci swego mistrza nie uznali żadnego innego przywódcy studiując jedynie nauki zmarłego.

"dokumenty tożsamości"

W starożytnym Izraelu za takie uznawano : pieczęć, sznur (służył do opasywania się) i laskę. Po ich wyglądzie rozpoznawano właściciela; przykładu kiedy wspomniane przedmioty posłużyły do identyfikacji ich właściciela dostarcza historia Judy i Tamar zapisana w I Księdze Mojżeszowej rodz. 38, wersy 25 - 26

"Dos meserł" ("Scyzoryk")

Dziecięce opowiadanie Szołema Alejchema, klasyka literatury żydowskiej, wydrukowane ok. 1884 - 1885 w miesięczniku "Woschod". Datę te uważa się za początek literackiej kariery pisarza.

drejdł

jid. "bączek" - w drejdla gra się podczas Święta Chanuki, jest to gra hazardowa. Na ścianach "bączka" widnieją litery, które w grze oznaczają:

  • "nun" - nic nie dajesz, nic nie bierzesz
  • "gimel" - wszystko zabierasz
  • "he" - dokładasz połowę stawki
  • "szin" - dokładasz całą stawkę

Litery te stanowią akronim "nes gadol haja sam", hebr. "był tam wielki cud"; jest to odniesienie do cudu jaki zdarzył się w Świątyni opanowanej przez wojsko Judy Machabeusza.5

Dzieci Holocaustu

Stowarzyszenia Ocalałych z Zagłady, funkcjonują na terenie całej Europy. W dniach 2 - 2 września1999 pod patronatem prezydenta Czechosłowacji - Vaclava Havla odbyło się Światowe spotkanie Dzieci Holocaustu.

"Dzieci Holocaustu mówią"

Wspomnienia osób, które przeżyły Holocaust. Praca został wydana w 50 rocznicę powstania w gettcie warszawskim - jej treść stanowią życiorysy osób, które opowiedziały je podczas wstępowania do stowarzyszenia Dzieci Holocaustu (m. in. Krystyna Budnicka, Marianna Adameczek, Jerzy Aleksandrowicza) Całość przygotowała do druku prof. Wiktoria Śliwowsak; "dzieci Holocaustu ukazały się w 1993 roku.

"Dzieci Syjonu"

Praca Henryka Grynberga wydana nakładem Wydawnictwa "Karta" (Warszawa 1993). Jej treść stanowią materiały z przesłuchań sierot żydowskich ewakuowanych z terenu ZSRR do Palestyny. Zeznania spisane zostały w 1943 roku w palestyńskim Centrum Informacji na Wschód, po czym przekazano je ministrowi Informacji i Dokumentacji rządu Rzeczpospolitej Polskiej na Wychodźtwie - Stanisławowi Kotowi.
Henryk Grunberg nadał dokumentom formę literacką; całość uzupełnia szereg przypisów, które stanowią źródło informacji o faktach historycznych okresu II wojny światowej, oraz posłowie prof. Izaaka Gutmana

"dzień drogi"

Bliżej nieokreślona miara odległości, być może odcinka drogi, która pokonywano w czasie 7 - 8 godzin wędrując pieszo. W II księdze Mojżeszowej rozdz. 3 wers 18 napisano: "chcemy więc odbyć trzydniowa wędrówkę na pustynie, aby złożyć ofiarę..."


Strona Główna Judaica



1. J.S. Bystroń. Encyklopedia Staropolska T. I s. 65; I. Tokarska - Bakir. Ganz Andere? Żyda jako czarownica i czarownica jako Żyd w polskich i obcych źródłach etnograficznych, czyli jak czytać protokoły przesłuchań. Nowa Res Publica 2001 nr 8 (155) s. 10
2. J. Żbikowski. Żydzi. Wrocław 1997
3. E. Geller. Jidysz język Żydów polskich. Warszawa 1984
4. P. Wróbel. Migracje Żydów polskich. Próba syntezy. Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego (dalej BŻIH) 1998 nr 1 - 2 (185 - 186) s. 15, 25
5. I. B. Singer. Moc światła. Opowiadania. Warszawa...