A B C D E F G H I J K L M N O P R
S T U W Y Z Ż
J

jacer hara

zły instynkt

Jacer on

Twórca światła - Bóg

jad

hebr. "ręka" - wskazówka używana podczas czytania Tory. Posługiwanie się jadem świadczy o szczególnym traktowaniu Tory jako świętości, której nie wolno skalać. Jady zakończone są wyobrażeniem dłoni z wyciągniętym palcem wskazującym

Jakób Tłusty

Żyd poznański, żył w pierwszej połowie XVI wieku - eksportował do Turcji wspólnie z Chaimem Samuelowiczem także z Poznania poszukiwany przez farbiarnie czerwiec polski.1

Jakub z Bełżyc

Stoczył polemikę w obronie zasad wiary żydowskiej z przedstawicielem arianizmu polskiego Marcinem Czechowicem; dyskusja miał miejsce podczas Synodów ariańskich w Bełżycach (1569) i Lublinie (1572). Jej wyniki opublikował Czechowic na łamach pracy " Odpis Jakuba z Bełżyc na dialogi Marcina Czechowica, na które zaś odpowiada Jakubowi Żydowi tenże Marcin Czechowic" (1581). Z treści pracy wynika iż Jakub doskonale był obeznany nie tylko z literatura rabiniczną ale również bardzo dobrze znał dzieła uczonych katolickich i protestanckich; szczególnie ostro zareagował podczas toczonej dyskusji na temat oskarżania Żydów o mordy rytualne.

M. Horn. Kultura umysłowa Żydów polskich w XV- XVIII wiekach (ze szczególnym uwzględnieniem ziem leżących między Bugiem, Styrem i Wisła) w: Dzieje Lubelszczyzny . Warszawa 1989,t. VI, s. 145)

jarcajt

Rocznica śmierci; odwiedza się wówczas groby zmarłych, przede wszystkim rodziców. Odmawia kadisz i zapala świecę, która powinna płonąć przez 24 godziny przypominając, "że lampa Pańską jest duch człowieczy".2

jarmułka

Zwana także "mycką" - nakrycie głowy ortodoksyjnego Żyda. W Izraelu na myckę, lub jarmułkę mówi się "kipa"

"Jawein mecula"

"Bagno głębokie"; kronika autorstwa Natana Hanowera wydana w 1653 roku w Wenecji. Zamieścił w niej opisy dotyczące:
1/ organizacji i systemu nauczania w polskich uczelniach talmudycznych w XVII wieku,
2/ tragedii żydowskiej ludności zamieszkałej w miastach i miasteczkach położonych na trasie przemarszu wojsk kozackich pod wodzą Bohdana Chmielnickiego - Niemirowa, Tulczyna, Baru, Ostroga, Nalewajek,3 oraz miasta Lublina jako jednego z czterech czołowych gmin żydowskich. Pisał także o lubelskich jarmarkach, na które "przybywano z jednego końca świata do drugiego celem zawierania tutaj związków małżeńskich"4

Jawne

Akademia rabiniczna założona prze Jochananna ben Zakkaja w miasteczku o nazwie Jawne. W nawiązaniu do tradycji powyższej szkoły w roku 1990 Fundacja Ronalda S. Laudera założyła w Budapeszczie Szkołę Lauder Javne - jest to największa i najważniejsza żydowska placówka edukacyjna na terenie Węgier.5

Jehuda ha - Levi

Zwolennik Sabbataja Cwi; w roku 1700 zorganizował pierwszą aliję Żydów aszkenazyjskich do Palestyny. W Jerozolimie kupił plac pod budowę synagogi, jednak wkrótce zmarł; dopiero w 150 lat później na zakupionym przez niego placu pobudowano synagogę nazywając ją Hurwa Raw Jehuda - stała się centrum modlitewnym Żydów aszkenazyjskich. Podczas oblężenia Starego Miasta w Jerozolimie w 1948 roku została poważnie zniszczona. Obecnie, (dane z roku 2002) przygotowywane są plany jej odbudowy.6

Jehuda Kreskas

Kartograf żydowski, autor tzw. "mapy katalońskiej" z roku 1343. Umieścił "ciutat de Leo" - miasto Lwów; wyjaśnił przy tym, iż jest to "stacja wyjściowa w handlowych podróżach na Wschód".7

Jehuda Lerma

XVI wieczny rabin belgradzki, talmudysta, autor tekstów teologicznych, założyciel jeszywy w Belgradzie. Wiele jego prac spłonęło podczas jednego z pożarów miasta; niektóre z nich wydał w Wenecji pod wspólnym "Paletat bet Jehuda" ("Uratowane z domu Jehudy") tytułem siostrzeniec reb Jehudy - Siomha ben Gerszon Hakoen.

Ł. Bednarczyk - Kravić. Warto o nich pamiętać. Słowo Żydowskie nr 23 - 24 (335 - 336) z dnia 17 - 30 listopada 2004 r, s. 21

Jehudiyah (Żydówka)

Nazwa warszawskiego gimnazjum (okres międzywojenny) dla dziewcząt, w którym wykładał m. in. Emanuela Ringelblum, historyk, działacz społeczny → Oneg Szabat.

Jehupec

Literacka nazwa miasta Kijów, używał jej w swoich utworach Szołem Alejchem.

Jenta/Yente

Słowo, które na stałe weszło do słownictwa amerykańskich Żydów - pochodzi od imienia Jenta i oznacza kobietę, która zajmuje się plotkami, narzeka, jest natarczywa, o jej kłopotach musi wiedzieć cały świat.

"jeremiada"

Długie, nużące gadanie, narzekanie na swój los. Zwrot wywodzący się zapewne od od trenów (a jak podają starsze przekłady biblii lamentacji ) proroka Jeremiasza.

Jerozolima

W języku hebrajskim o Jerozolimie, stolicy Państwa Izrael mówi się Jeruszalaim, co oznacza Miasto Pokoju, po arabski Al – Quads – Miasto Święte.

"Jerozolima Wschodu"

Termin stosowany w przeszłości na określenia miasta Lublin.

Jewish Foundation for the Righteous

Fundajca powołana w 1986 roku w Ameryce; udziela finansowego wsparcia Sprawiedliwym Wśród Narodów Świata.

"Jezus i Izrael"

Praca autorstwa Jules'a Isaaca, w której przedstawił spostrzeżenia na temat nauczania chrześcijańskiego o Żydach i judaizmie; dodatkowo praca zawiera omówienie postulatów jakie powinny być uwzględnione przez Kościoły chrześcijańskie w ich nauczaniu. Postulaty te przedstawił Jules w 1947 (w liczbie 18, z których 10 ogłoszono jako "Słowa Pokuty z Seelisbergu") roku na konferencji Międzynarodowej Rady Chrześcijan i Żydów w Seelisbergu.

G. Ignatowwski. Jules Isaac i jego "nauczanie prawdy". Więź. Grudzień 1995 , nr 12 (446), s. 211 - 212

język jidysz

Zawiera od 10 - 15% zapożyczeń z języków: polskiego, ukraińskiego, białoruskiego, oraz od 70 - 75% z języka niemieckiego, w tym prawie cały system fleksyjny i dużą część składni. W języku polskim funkcjonują słow zapożyczone z jidysz: bachor, belfer, cymes, mecyja, geszeft, kapcan, machlojka, trefny. Najstarsze słowo napisane w jidysz pochodzi z roku 1272 - umieszczono je w modlitewniku Machzor; z roku 1382 pochodzi manuskrypt z Cambridge zawierający siedem utworów zapisanych w tym języku. Najstarsza książka w jidysz wydana została w Krakowie w roku 1534.8

Jidisze Bibliotek

Wydawnictwo z początków XX wieku zainicjowane przez Icchoka Lejbusza Pereca, na łamach którego debiutowali młodzi prozaicy i poeci żydowskiego pochodzenia. Z Jidisze Bibliotek współpracował m. in. Icchak Kacenelson.

jidysz w liczbach

Przed II wojną światowa języka jidysz używało około 21 milionów ludzi, co oznacza, że był on językiem ojczystym 66% Żydów na świecie, w tej liczbie językiem jidysz mówiło 3 miliony Żydów z Polski. Jidysz używany był także w Holandii, Danii, Czechosłowacji, Rosji.9

jidyszkajt

Kultura żydowska obejmująca religię, obyczaje, instytucje społeczne, oraz sposoby współżycia z nie żydowskim otoczeniem.

jidyszyzm

Kulturowy ruch narodowy oparty na języku jidysz.

jirat ha - Szem

hebr. "bojaźń Boża", zwrotem tym określa się stosunek człowieka do Stwórcy, jego całkowite oddanie się Bogu, umiłowanie Boga.

Jom Szoa

Dzień Pamięci Zagłady narodu żydowskiego, obchodzony jest w rocznice wybuchu powstania w getcie warszawskim - 19 kwietnia 1943 roku.

"Julagi"

Obozy pracy, w których osadzano więźniów zatrudnionych przy budowie autostrad. W myśl zarządzeń Hitlera autostrady te miały biegnąć z Berlina poprzez Poznań na Warszawę z odgałęzieniem na Łodź, oraz z Cottbus przez Śląsk i Kraków w kierunku na Przemyśl i dalej na wschód.
"Julagi" wzięły swa nazwę od słowa "Judenlager" - "żydowski obóz"; znajdowały się w miejscowościach: Pniów, Tarzyn, Poźrzadło (nad jeziorem), Żelechów, Jordanów, Brójce. Prace w "Julagach"rozpoczęli Żydzi z końcem lutego 1940 roku - transporty do przymusowych robót kierowano głownie z getta łodzkiego; obozy funkcjonowały do połowy 1942 roku.10

"Jung Jidysz"

Grupa artystyczna skupiająca żydowskich artystów powstała m. in. z inicjatywy Jankiela Adlera w 1919 roku w Łodzi. Jej skład osobowy stanowili: malarze, literaci i ludzie teatru, m. in. - Adler Jankiel – malarz, autor takich prac malarskich jak: "Błogosławieństwo Baal Szem Towa" (1919), "Ekstaza" (linoryt, 1919), "Skrzypek" (olej, płótno, 1928), Brauner Wincenty (Icchak) – jego prace znajdują się m. in w: Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Narodowym we Wrocławiu, Broderson Mojżesz – inicjator założenia grupy, poeta, grafik, Szwarc Marek – znany linoryt tego artysty to "Ukrzyżowanie" (wersja II, 1919 ), Neuman Jecheskiel – pisarz. Za manifest ideowy grupy uważa się tekst "Ekspresjonizm" autorstwa Jankiela Adlera. Artyści skupieni w Jung Jidysz prezentowali swoje prace na ogólnopolskiej wystawie współczesnej sztuki żydowskiej w 1919 roku Działalność grupy datuje się do 1924 roku.

Junger historiker krajz (Koło młodych historyków)

Założone zostało w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej przez Emanuela Ringelbluma (historyka i działacza społecznego; żył w latach 1900 – 1944) skupiając historyków żydowskich.

Jüdisches Lehrhaus

Pierwsza szkoła talmudyczna założona w Niemczech od czasu gdy w latach trzydziestych XX wieku Niemcy nakazali zamykanie podobnych placówek. Powrót Żydów do Niemiec, a tym samym możliwość organizacji życia społeczno - duchowego odbywa się dzięki ustawie z 1989 roku, na mocy której Niemcy zapewniają wszystkim Żydom z byłego Związku radzieckiego obywatelstwo niemieckie i pomoc jako gest pojednania. Zjawisko to otrzymało nazwę "cudu nad Łabą", bowiem jak wskazują dane statystyczne w roku 2002 na tereny Niemiec przyjechało 19.262 osoby pochodzenia żydowskiego, do Izraela - 18.878 osób.11


Strona Główna Judaica



1. I. Schiper. Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich. Warszawa 1937
2. Przypowieści Salomona 20: 27; Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Warszawa 1975
3. J. Żbikowski. Żydzi. Wrocław 1997
4. I. Schiper. Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich. Warszawa 1937
5. Szkoła Lauder - Javne. Midrasz 2001 nr 3(47) s. 15
6. Dos Jidisze Wort. Słowo Żydowskie 2002 nr 25 - 26 (285 - 286) z 13 - 27 grudnia, s. 11
7. I. Schiper. Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich. Warszawa 1937
8. M. Sitarz. Z dziejów jidysz jednego z języków żydowskich
9. E. Geller. Jidysz język Żydów polskich. Warszawa 1994 s. 66,70
10. W. Lemiesz. Żydzi przy budowie hitlerowskich autostrad. Dos Jidisze Wort. Słowo Żydowskie Warszawa 22 kwietnia 1994 S. 10
11. Świat. Niemcy. Newsweek. Polska z 27 lipca 2003 r s, 39