A B C D E F G H I J K L M N O P R
S T U W Y Z Ż
K

kadisz

Modlitwa odmawiana podczas pogrzebu,oraz w rocznicę śmierci; nie jest modlitwą za zmarłych lecz wysławianiem Bożego Imienia i błaganiem o nadejście Bożego Królestwa.
Kadisz odmawia się by okazać Bogu, że pomimo straty najbliższej, czy bliskiej osoby nie zapomina się o nim.

kadisz jatom

Kadisz sierocy, odmawiany jest po zasypaniu grobu - odmawia go syn zmarłego w obecności minjanu.1

Kahał

Gmina - była najniższą jednostką organizacyjną w administracyjnej strukturze społeczności żydowskiej na terenie dawnej Polski; gminy łączyły się w Ziemstwa, te z kolei w Okręgi.
Istniały również kahały na prawach Ziemstwa - można je podzielić na dwie grupy: gminy w miastach królewskich (Poznań, Kraków, Lwów, Lublin - na określenie tej gminy używano zamiennie nazwy "Żydowskie miasto w Lublinie"), oraz gminy samodzielne - gmina w Ciechanowcu, Międzyrzeczu Podlaskim, w Ołyce - te podlegały bezpośrednio (od roku 1623 po odłączeniu się Litwy (patrz: Waad Arba Aracot) pod zarząd Sejmu Żydów Korony.2

kaparotk

Ceremonia obchodzona jako pamiątka ofiar zastępczych składanych w przeszłości w świątyni jerozolimskiej. Praktykowana była przez Żydów wschodnioeuropejskich; polegała na tym, że mężczyzna zabijał białego koguta, kobieta białą kurę. Przed uśmierceniem ptaków kręcono nimi nad głową mówiąc: " to jest mój zastępca/zastępczyni /, mój zamiennik , to jest moja pokuta".
Mięso zabitego ptaka dawano biednemu, albo zostawiano na wieczerzę po Jom Kipur a równoważność pieniężną za ptaka dawano ubogim.

Każdy człowiek ma imię

Akcja zainicjowana w Izraelu, jej celem jest nadawanie nowo narodzonym dzieciom imion osób, które zginęły podczas Holocaustu. Program akcji zainspirował ortodoksyjną Żydówkę z Jerozolimy o imieniu Zelda do napisania wiersza pod tym samym tytułem. Jego treść została odczytana w kwietniu 2004 roku w 61 rocznicę likwidacji getta w Krakowie przez Ilonę Dworak - Cousin.3

ketuba

Moralne i materialne zabezpieczenie żony zagwarantowane jej przez męża; umowa małżeńska - spisywana była w języku aramejskim. Tekst ketuby odczytywano i tłumaczono na język miejscowy (w Polsce był nim jidysz). Na treść ketuby składały się:

  • nazwiska wstępujących w związek małżeński
  • data ślubu liczona według kalendarza żydowskiego i kalendarza używanego w kraju zamieszkania nowożeńców
  • podanie nazwy miejscowości w której odbywał się ślubu
  • formuła w której narzeczony prosi o rękę narzeczonej
  • warunki i zobowiązania, jakie brał na siebie przyszły mąż

W ketubie podawano sumę posagu dziewczyny, która stanowiła jej zabezpieczenie materialne na wypadek rozwodu; mąż gwarantował żonie mieszkanie, utrzymanie i opiekę. Brał na siebie obowiązek wykupienia żony z niewoli lub więzienia gdyby tam się znalazła; przyrzekał jej pochówk. Zapewniał prawo dziedziczenia synom urodzonym z ich związku, a córkom prawo zamieszkania w domu rodziców do czasu wyjścia za mąż.

kewod ha met

Zasada czci dla zmarłego, narzuca obowiązek czuwania przy jego zwłokach.

kitel

Biała, rytualna koszula; Żydzi zakładają ją w dniu ślubu, podczas Rosz ha Szana, w Jim Kipur, oraz w czasie sederu w Pesach. W kitlu chowani są zmarli.

knejdlech jid

Spóźnialski - człowiek, który nie nadąża za ogólnie przyjętym sposobem zachowania się w określonej sytuacji; drzemie podczas rodzinnych uroczystości - budzi się dopiero nad przysłowiowym talerzem rosołu z knedlami.

Kohen Jozue Falk

Autor rozprawy na temat udzielania procentów podczas zawierania umowy kredytowej - "Kontres al dine ribbith"; praca powstała na przełomie XVI/XVII wieku.4

Kol Nidre

"Wszystkie nasze ślubowania" - modlitwa w języku aramejskim znana od pocżatku VI wieku ; jest modlitwą unieważniającą wszystkie śluby, przyrzeczenia złożone niopatrznie i nie dotrzymane. Odmawiając ją Żydzi wierzą, że jednoczą się ze wszystkimi swoimi zmarłymi. Kol Nidre odmawian jest w Jom Kipur.

kołatki purimowe

Używane są podczas Święta Purim;kiedy czyta się imię Hamana należy czynić nimi dużo hałasu.

"Kościół z Żydzi i judaizm"

Seria wydawnicza Akademii Teologii Chrześcijańskiej redagowana przez ks. Dr Waldemara Chrostowskiego. Pierwszy tom tej serii zatytułowany " Żydzi i judaizm w dokumentach Kościoła i nauczania Jana Pawła II (1965 - 1989) ukazał się w roku 1990.
Kolejne tomy to: "Dzieci jednego Boga" (1991). "Żydzi i chrześcijanie w dialogu" (1992); w dniach 18 - 19 maja 1993 roku podczas V Sympozjum Teologicznego "Kościół a Żydzi i judaizm" promowano IV tom wspomnianej serii zatytułowany "Traktat o Żydach " autorstwa Franza Müssnera - teologa niemieckiego.5

kozubalec

Opłata wnoszona przez Żydów na rzecz duchowieństwa i żakerii szkolnej (XVI w); z czasem nazwa ta przyjęła się dla wszystkich podarunków jakie Żydzi wręczali wpływowej osobie z myślą o protekcji.6

"Kraina Biblii"

Potoczna nazwa Galilei, miejsca, gdzie nauczał Jezus, a żydowscy starotestamentowi uczeni spisali Talmud, Misznę i Kabałę.

Kreskas Jehuda

Twórca tzw. "mapy katalońskiej" z roku 1343; zamieścił na niej "ciutat de Leo" - Lwów. W opisie do mapy nadmienił, iż Lwów jest węzłową stacją w podróżach handlowych na Wschód.7

"krwawa środa"

Dzień 13 listopada 1943 roku, kiedy to łącznie na Majdanku, w Poniatowej i Trawnikach Niemcy rozstrzelali około 42. 000 Żydów.
W pięćdziesiąta rocznice "krwawej środy" - 13 listopada 1993 roku zebrano z dołów egzekucyjnych na Majdanku ziemię, która została w urnie przeznaczonej dla ludzkich prochów przewieziona do Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie.

kryształowa noc

Zainscenizowana została w nocy z 10 na 11 listopada 1938 roku jako odpowiedź społeczeństwa Niemiec na zastrzelenie w dniu 7 listopada tegoż roku w Paryżu sekretarza ambasady niemieckiej - Ernsta von Rath przez młodego 17 letniego Żyda polskiego pochodzenia - Herszela Grynszpana. Podpalono wówczas 267 synagog, zamordowano 917 Żydów, internowano do obozów koncentracyjnych około 30. 000 tysięcy Żydów z terenu całych Niemiec, splądrowano około 7.500 sklepów8

"Książeczki familijne"

Wprowadzone zostały w 1784 roku w monarchii habsburskiej; odnotowywano w nich zmiany zachodzące w rodzinach żydowskich - śluby, urodziny dzieci, zgony. Ich wprowadzenie wiązało się z administracyjną kontrolą ludności żydowskiej zarządzoną przez Marię Teresę, cesarzową Austrii- zarządzenia Marii Teresy kontynuował Józef II.9

"Księga Sprawiedliwych"

Praca autorstwa Michała Grynberga - historyka wydana nakładem PWN (1994); zawiera m. in. cztery tysiące nazwisk Polaków, którzy podczas II wojny światowej ratowali Żydów prze eksterminacją, oraz omówienie działalności organizacji Rady Pomocy Żydom.

"Księgi dla przeciętnego człowieka"

Dzieło autorstwa Szneuer Zalmana, twórcy chasydzkiej dynastii z Lubawicz, w którym zawarł m. in. surową krytykę cadykizmu, zwracając szczególna uwagę na używanie tytułu cadyka. Przyznawanie tej godności zdaniem rabbiego winno być uzależnione od osobistych zasług człowieka.

"Kupat Cholim"(z hebr. "Kasa Chorych")

Żydowska instytucja ubezpieczeniowa, znajdowała się m. in w Krakowie, o czym nadmienia w swoich wspomnieniach ("Wyznanie mojżeszowe". Warszawa 1994) Henryk Vogler. Od instytucji wzięła nazwę ulica Kupa w żydowskiej dzielnicy Krakowa - Kazimierzu.

Kuzmir

Nazwa Kazimierza Dolnego w jęz. jidysz. Żydowscy pisarze w swoich utworach traktujących o tym mieście nadawali mu nazwę "Kazner" lub "Godłoborzyce", uważali Kazimierz za model żydowskiego sztetł, twierdząc (jak wypowiada się Artur Tanikowski), że "miasteczko jest miniaturowym zwierciadłem życia polskich Żydów, usytuowanym w typowo polskim krajobrazie".

kwater i kwaterina

Kum i kuma; osoby biorące udział w obrzezaniu - są to zazwyczaj: bezdzietne małżeństwo, ojciec z córką, albo matka z synem lub brat z siostrą. Kobiety występujące w roli kwateriny nie mogą być w stanie odmiennym.


Strona Główna Judaica



1. Kalendarz Żydowski 1985 /1986. Warszawa
2. A. Leszczyński. Sejm Żydów Korony 1623 - 1764. Warszawa 1994
3. M. Szarejko. Marsz Pamięci w Krakowie. Dos Jidisze Wort. Słowo Żydowskie z dnia 17 - 30 kwietnia 2004 roku nr 7 - 8 (319 - 320) s. 18
4. J. Schiper. Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich. Warszawa 1937
5. W. Zawistowska. Dialog chrześcijańsko - judaistyczny. Dos Jidisze Wort. Słowo Żydowskie Warszawa 13 sierpnia 1993 s. 4
6. J. Żbikowski. Żydzi. Wrocław 1997
7. J. Schiper. Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich. Warszawa 1937
8. M. R. Marrus, R. O. Paxton. Vichy a Żydzi. Literatura 1996 nr 7 - 8 (132 - 133) s. 35
9. J. Żbikowski. Żydzi. Wrocław 1997