A B C D E F G H I J K L M N O P R
S T U W Y Z Ż
O

obozy pracy/Atbeitslager

Budowane były prze hitlerowców na terenie Niemiec, oraz w państwach okupowanych Europy w bliskim sąsiedztwie zakładów zbrojeniowych i nie tylko. Z terenu Zamojszczyzny znany jest obóz pracy w Bortatyczach - miejscowości zlokalizowanej w powiecie zamojskim. Pierwsze transporty Żydów przybyły do Bortatycz w początkach czerwca 1940 roku - skierowano ich do prac melioracyjnych. Przywożono osoby w wieku 17 - 60 roku życia - "byli to ludzie biedni, bogatych nie spotkałem..."1 Zatrzymanych ulokowano w stodołach folwarku Bortatycze, łącznie 4. 202 osoby. W obozie stosowano ostrą dyscyplinę, za każde przewinienie karę chłosty - "do tego celu służyła specjalnie spleciona z łozy (wikliny) ławka, przy czym jeden Żyd musiał bić drugiego..."2 Z Bortatycz Żydzi byli przewożeni codziennie do Ruskich Piask położonych w odległości 5 - 6 km gdzie pracowali przy regulacji rzeki Łabuńki.
Do Bortatycz przywożono Żydów ze Szczebrzeszyna, okolicznych wiosek - ich żony, czy córki często przynosiły im posiłek. Podczas takich przerw obiadowych zdarzało się, że Niemcy "gwałcili młode Żydówki". Dużą pomoc w dokarmianiu Żydów okazywały Judenraty z Zamościa i Izbicy. Nisko n/Sanem - pierwsze transporty Żydów skierowano tutaj w październiku 1939 roku, byli to Żydzi austriaccy z Wiednia. Obozem w Nisku zarządzał A. Eichman; istniał on w okresie październik 1939 - 13 kwiecień 1940, po czym część więźniów rozstrzelano, część przegoniono na stronę radziecką. Litomierzyce - obóz koncentracyjny oznaczony kryptonimem SS - Komando B5 Lobozitz 2 3- więźniowie wykonywali prace budowlane w podziemiach, celem ich było wybudowanie fabryki, oraz praca przy produkcji uzbrojenia. Pochodzili a terenów całej Europy: Jugosławii, Francji, Włoch, Węgier, Związku Radzieckiego - w tej liczbie także Żydzi, było ich około 500; 13 października z Litomierzyc wywieziono do do obozu w Dachau i Mathausen 400 Żydów.

Obozy zagłady
  • Bełżec - "gdy niemieccy kolejarze wprowadzali już odłączone wagony pod sam obóz natychmiast szybko wyprowadzano Żydów i rozebranych do naga spędzano do specjalnego baraku zbitego z grubych dębowych bali obitych blachą... Przed wprowadzeniem Żydów do baraku Niemcy wrzucali tam jakieś białe kostki, potem drzwi szczelnie zamykali i puszczali wodę z natrysków. Przy połączeniu wody z tymi białymi kostkami wytwarzał się gaz, który zabijał ludzi...4 W październiku 1942 roku roku przybył do Bełżca transport Żydów ze Zwierzyńca i Szczebrzeszyna.
  • Chełmno n/ Nerem - Obóz rozpoczął działalność w grudniu 1941 roku - lipca 1944 roku zginęło tutaj 360.000 osób narodowości żydowskiej. Uśmierconych w obozie wywożono do lasu rzuchowskiego, gdzie zwłoki zakopywano lub palono w krematoriach.
    Chełmno n/Nerem zostało wyzwolone 20 stycznia 1945 roku; ocalało tylko dwóch więźniów - Szymon Srebrnik i Mordechaj Żurawski.
  • Majdanek - więźniów uśmiercano cyklonem B; pierwszy transport Żydów na Majdanek miał miejsce w 12 grudnia 1941 roku - było to ujętych podczas łapanki w Lublinie 150 osób. Od stycznia do 19 marca 1942 roku przywożono na Majdanek ludność żydowską zatrzymaną w gettcie lubelskim, oraz z innych miast Lubelszczyzny. Żydzi mordowani byli zaraz po przybyciu na teren obozu. W okresie od 29. III - 15 IV. 1942 roku przywieziono 4.813 Żydów słowackich. 20 kwietnia 1942 roku przywieziono na Majdanek około 1200 Żydów po selekcji przeprowadzonej w gettcie na Majdanie Tatarskim. W maju i czerwcu 1942 roku na Majdanku osadzono Żydów z: Biłgoraja, Bełżyc, Międzyrzecza, Zamościa, i Lublina. 15 maja tegoż roku na Majdanek przybył duży transport z Warszawy. We wrześniu 1942 roku osadzono 111 chłopców z organizacji Hitlerjugend u których dopatrzono się żydowskiego pochodzenia. 14 lutego 1943 roku na Majdanek przybyła grupa Żydów z Hrubieszowa. W roku 1943 na Majdanek przywożono Żydów z getta warszawskiego, z Międzyrzecza, Rejowca. W czerwcu tegoż roku przybył transport Żydów greckich początkowo zatrzymanych w Oświęcimiu - 542 mężczyzn i 302 kobiety chorych na malarię; 20 sierpnia przybyły dwa transporty Żydów z Białegostoku. W połowie lutego 1944 roku na Majdanek przywieziono około 200 żołnierzy węgierskich żydowskiego pochodzenia. Ponadto w tym obozie we wspomnianym okresie przebywali Żydzi z: Francji, Belgii, Holandii, Grecji, Węgier i Niemiec.5
  • Oświęcim - transporty Żydów do Oświęcimia rozpoczęły się na przełomie 1941/1942 roku z terenów Górnego Śląska, z generalnej Guberni zaczęto przywozić Żydów w latach 1943 - 1943, z terenów III Rzeszy w lutym 1943 roku.
  • Sobibór k/Lublina
  • Terezin/Theriezenstadt - w listopadzie 1941 roku Niemcy zorganizowali tutaj rodzaj getta o charakterze obozu przejściowego dla Żydów z tzw. Protektoratu Czech i Moraw. Od 6 lutego 1942 roku przywożono Żydów z małżeństw mieszanych z terenów III Rzeszy, Austrii, Holandii. Zmiennie wywożono Żydów z Terezina do innych obozów - pierwszy transport do Oświęcimia przybył 28 października 1942 roku; od 19 września 1943 roku otwarto w Oświęcimiu - Brzezince specjalny obóz dla Żydów z Terezina zwany "Famillerlagier Theresienstadt".6
  • Treblinka - tutaj zginął dr Janusz Korczak ze swymi podopiecznymi z Domu Sierot
ofiary pogromu Chmielnickiego

Były dość znaczne, m. in jesienią 1648 roku - w Niemirowie Kozacy Chmielnickiego wymordowali ok. 6000 tys. Żydów, w Tulczynie na skutek zdrady ze strony polskiej ludności miasta zginęło 1. 500 Żydów, w listopadzie 1648 roku w Narolu z rąk Kozaków poniosło śmierć 12. 000 Żydów.

ohel

Rodzaj grobowca zachowującego formę małego, prostego domku. Wykonywano go z drewna lub kamienia.

Okopy Świętej Trójcy

Miasteczko położone u zbiegu rzek: Dniestr i Zburcz - tutaj na przełomie XVII i XVIII wieku urodził się Izrael ben Eliezer Baal Szem Tow, zwany "Besztem", twórca chasydyzmu.
Zasługą "Beszta" dla żydowskiej społeczności jest to, że przyprowadził Boga do ludzi; dokonał odnowy człowieka w judaizmie".

H. Halkowski. Międzybóż - kolebka chasydyzmu. Słowo Żydowskie 16 - 30 lipca , nr 14 - 15 (40 - 41), s. 13

omery

Dni liczone w przeciągu siedmiu tygodni od chwili złożenia w świątyni w Święto Pesach pierwszego snopu jęczmienia zwanego "omerem". Po ich upływie rozpoczyna się chag ha - szawout - "święto tygodni". Do liczenia omerów służą specjalne kalendarze - seder sefirat ha - omer, hebr. "porządek liczenia omerów".7

Oneg Szabat (Radość Soboty)

Kryptonim zespołu badawczego zorganizowanego w getcie warszawskim przez historyka Emanuela Ringelbluma, który stawiał sobie za cel gromadzenie dokumentacji dotyczącej losów ludności żydowskiej z Warszawy (i w miarę dostępnych informacji z całego kraju) podczas II wojny światowej. Działalność Oneg Szabat zaowocowała zgromadzeniem cennej dokumentacji znanej jako "Archiwum Ringelbluma".

ośrodki chasydyzmu w Europie Wschodniej

Aleksandrów,Bełz, Berdyczów, Bojan, Bracław, Breść, Buczacz, Góra Kalwaria, Grójec, Kock, Kopyl, Lachowicze, Lesko, Liedy, Lublin, Lubowicz, Łańcut, Łuck, Międzybórz, Niemirów, Nowy Sącz, Ołyka, Opatów, Połock, Przysucha, Radom, Ropczyce, Rużany, Rymanów, Sandomierz, Sidogóra, Sieniawa, Słonim, Sochaczew, Tarnogród, Warszawa, Wiśnica, Witebsk, Zabłudów, Zawichost, Zbaraż, Żytomierz

"ożydzic się"

Przyjąć zwyczaje, prawa ludności żydowskiej. Rzecz dotyczy "goja", który chce wstąpić w związek małżeński z kobieta pochodzenia żydowskiego.


Strona Główna Judaica



1. M. Paluch. Prace melioracyjne w powiecie zamojskim w czasie okupacji niemieckiej w: Zamojszczyzna w walce z Niemcami. Wydawnictwo Materiałów do dziejów Zamojszczyzny w latach wojny 1939 - 1944. Zamość 1946 II s. 102 - 107
2. M. Paluch. Prace melioracyjne w powiecie zamojskim w czasie okupacji niemieckiej w: Zamojszczyzna w walce z Niemcami. Wydawnictwo Materiałów do dziejów Zamojszczyzny w latach wojny 1939 - 1944. Zamość 1946 II s. 102 - 107
3. M. Trhlinowa. Obóz koncentracyjny w Litomierzycach i podziemna fabryka "Richard". Zeszyty Majdanka XI. Lublin 1983 s. 47 - 62
4. S. Bohdanowicz. Likwidacja Żydów ze Zwierzyńca W: Zamojszczyzna w walce z Niemcami. Wydawnictwo Materiałów do dziejów Zamojszczyzny w latach wojny 1939 - 1944. Zamość 1946 T. II s. 77 - 86
5. Z. Leszczyńska. Transporty więźniów do obozu na Majdanku. Zeszyty Majdanka IV. Lublin 1969 s. 174 - 232.
6. Höss. Broad. Kremer. Oświęcim w oczach SS. Katowice 1972.
7. Kalendarz żydowski 1985 - 1986. Warszawa.