Strona Główna



ZWIĄZEK WALKI ZBROJNEJ - ARMIA KRAJOWA. GRUPA BOJOWA NIELISZ

Zygmunt Wach

Grupa bojowa Armii Krajowej w Nieliszu organizacyjnie należała do rejonu Stary Zamość. Pierwszym komendantem rejonu był podporucznik rezerwy nauczyciel Jan Denkiewicz a następnie od lipca 1944r ppor. rez. nauczyciel Jan Misiura. Nielisz wieś na około 300 gospodarstwach, położona śródleśnie , na prawym brzegu rzeki Wieprz. Gmina , kościół parafialny, szkoła podstawowa, ochotnicza straż pożarna, młyn wodny, dwa sklepy. W Nieliszu Niemcy dokonali zbiorowego mordu na ludności już 15 listopada 1939 roku.
Zebrano wówczas na placu we wsi mężczyzn i co dziesiątego rozstrzelano. Zginęli m.in. Jan Plizga,Włodzimierz Bojar, Mieczysław Jędruszczak, Józef Turek, Franciszek Hanulak, Józef Tomasik i Aleksander Główka. Dziś na tym miejscu znajduje się tablica pamiątkowa.
Pierwszą ofiarą na przełomie1939-1940r był sekretarz gminy i naczelnik ochotniczej straży pożarnej Mieczysław Stankiewicz. Sam zgłosił się do gestapo, aby ratować aresztowanego syna Ryszarda. Syna zwolniono , a ojca zatrzymano. Zginął w obozie.
Wydarzenia te miały duży wpływ na świadomość patriotyczną mieszkańców Nielisza i przyspieszyły formowanie się we wsi placówek ruchu oporu. Organizatorem i pierwszym komendantem placówki Nielisz był kierownik szkoły Edmund Mazur "Skiba" W roku 1941 został aresztowany i zginął w Auschvitz. Mazur został aresztowany podstępnie. Rzekomo w sprawach służbowych inspektor szkolny. Rode wezwał go do inspektoratu oświaty w Zamościu. Mazur nie wrócił już do domu.
Placówkę przejął pod komendę Ksawery Szarlip "Elski" szewc z zawodu. Z uwagi na uprawiany zawód miał ułatwione kontakty z ludźmi. Wywiad w placówce prowadził Jan Czerkasiuk"Okoń" nauczyciel z Nielisza. Żona Jana Czerkasiuka pracując na poczcie w Ruskich Piaskach, prowadziła podsłuch telefoniczny, wybierała spośród korespondencji anonimy, ostrzegała przed zagrożeniem, korzystając z pomocy listonoszy.
Czerkasiuk zwerbował do organizacji ówczesnego dyżurnego ruchu na stacji w Ruskich Piaskach Tadeusza Kuncewicza ("Kmicic", "Wierny", "Podkowa") , który w krótkim czasie zorganizował pluton dywersyjny. A następnie sam przeszedł do komendy obwodu... W krótkim czasie" Podkowa" dał się poznać jako zdolny dowódca, a jego sława promieniowała na całą Zamojszczyznę Zorganizował i przeprowadził wiele akcji bojowych zadając Niemcom dotkliwe straty. Czerkasiuk był bardzo operatywnym członkiem organizacji - miał do pomocy m.in. Maciejewskiego i Klapczyńskiego wysiedleńców z Poznańskiego. Szczególnie przyczynił się do wzrostu szeregów nieliskiej organizacji. Organizacja składała się z ochotników zamieszkałych w Nieliszu. Kilku pochodziło z okolicznych wsi. Było też kilku wysiedleńców z różnych stron Polski Członków organizacji przybywało z każdym dniem. Do założycieli organizatorów i dowódców doszli.

  • Julian Antoniewski - rolnik
  • Walerian Szarlip - rolnik cieśla
  • Edward Kilarski - stolarz
  • Józef Świrgoń -rolnik
  • Zygmunt Wach - cieśla ( mój ojciec)
  • Leon Antoszek - rolnik kościelny
  • Antoni Antoszek"Łysy" woźny w gminie Nielisz
  • Piotr Antoszek - robotnik rolny
  • Bronisław Smutniak - urzędnik w gminie
  • Franciszek Mędziak -rolnik
  • Witold Derewecki - rolnik / potem przeszedł do BCh/
  • Jan Mazur rolnik z Nawoza
  • Jesionkiewicz - nauczyciel
  • Ksiądz Giermakowski
  • Józef Koczot - gajowy łowczy
  • Jadwiga Jesionkiewicz - nauczycielka
  • Jan Główka"Zryw" - do chwili jego aresztowania
  • Zbigniew Steller -"Żbik" - nastolatek syn Stanisława
  • Stanisław Steller"Gryf" urzędnik gminny
  • Józef Antoszek - rymarz

Nieco później organzację zasilili

  • Stanisław Molasa
  • Helena Michalak Dudek - łączniczka
  • Andrzej Rzymski" Korwin" podoficer rezerwy
  • Bronisław Szarlip - Sławek"Wicher" łącznik do komendanta obwodu w Szczebrzeszynie / w 1945 r aresztowany przez N KWD kilkanaście lat spędził w sowieckich łagrach.
  • Aleksander Soboń rolnik
  • Wiktor Poturaj
  • Bronisław Kłonica
  • Hipolit Dziewulski - gajowy
  • Władysław Hejzner - gajowy
  • Leśniczy Kiełpsz i jego synowie Józef i Witold
  • Zenon Wiącek - ukończył kurs podoficerski w Bondyrzu-
  • Walery Rypulak - były ogniomistrz - był instruktorem w placówce
  • Zygmunt Sobański - instruktor uprawy tytoniu. Jego rejon pracy obejmował całą gminę, miał wiec odpowiednie dokumenty, swobodę poruszania był dobrym kontaktem i łącznikiem
  • Bronisława Denkiewicz -nauczycielka - sanitariuszka, komendant służby sanitarnej.
  • Władysława Goch - sanitariuszka - poległa w bitwie pod Osuchami
  • Jan Antoniewski - rolnik
  • Stefan Burcon - robotnik rolny
  • Leon Gruszka - robotnik / w listopadzie 1944r skrytobójczo zamordowany przez nieznanych sprawców.
  • Kazimierz Świstowski - robotnik kolejowy
  • Bronisław Błaszczak

Do placówki Nielisza organizacyjnie należało kilku członków z innych wsi : Jan Trąba,Adam Gorzała, Jan Gawłowski z Ruskich Piask: Czesław Mazurek ze Stawu Ujazdowskiego, Wincenty Świstowski z Gruszki Małej , Kozieło z Ujazdowa.
Niektórzy członkowie ukończyli kursy podoficerskie w lesie koło Bondyrza Kurs trwał 6 tygodni. Kurs zaopatrywał w żywność właściciel majątku Staw Noakowski - Korzeniowski / żona i córka tez były w konspiracji. Uczestnicy kursu brali raz udział wakcji rekwizycyjnej cukru z cukrowni w Klemensowie. Organizowano także kursy w małych grupach - dwa razy w Ruskich Piaskach i raz w Nieliszu. W Nieliszu zorganizowano także kurs sanitariuszek gdzie instruktorem była Bronisława Denkiewicz.
W placówce Nielisz nie było większych bitew oprócz potyczek i akcji na obiekty niemieckie. Na początku 1941 roku przeprowadzono akcje sabotażowe. Podpalono cysternę z benzyną na stacji Ruskie Piaski. Akcję powtórzono 16 i 31 grudnia 1942r. Spalono wieżę ciśnień, wysadzono most kolejowy na rzece Łabuńka / dowodził "Podkowa"/. Zdemolowano urządzenia stacyjne, spalono gminne akta kontyngentowe.
Członkowie grupy brali udział w innych akcjach organizowanych w innych rejonach co było podyktowane względami konspiracji. Brali udział w rekwizycjach , przewozili broń. Organizowali zaopatrzenie dla oddziałów "leśnych". W sierpniu 1994r sformowana została grupa idąca na pomoc Powstaniu Warszawskiemu. Grupa dotarła do Puław i zawróciła - gdyż powstanie upadło. Kilku członków grupy było też wydelegowanych w 1944r w ramach akcji "Burza" na ziemie wschodnie celem pomocy tamtejszym placówkom.




Strona Główna Okupacja

Wszelkie prawa zastrzeżone.