Strona Główna



LOSY ZAMOJSKICH DZIECI PODCZAS OKUPACJI W ŚWIETLE POWIEŚCI WIKTORA ZAWADY

Regina Smoter Grzeszkiewicz

Dzieciom Zamojszczyzny
sznury wagonów biegły w nieznaną stronę
mroźny oddech zimowej nocy
kaleczył
przepełnione bólem serca

w oddali pozostał
zapach skoszonej trawy
echo dziecięcych zabaw...

hamując oszalałe z rozpaczy myśli
odjeżdżały zamojskie dzieci
w noc
w niepewne jutro
spierzchniętymi ust
chwytając
ostatni powietrza łyk

Wiktora Zawadę poznałam w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku - mieszkałam wówczas w Czarnymstoku a pisarz przyjechał na spotkanie autorskie z uczniami miejscowej szkoły podstawowej. Rozmowa odbyła się w bardzo przyjaznej atmosferze, zafascynowani opowieścią p. Wiktora o zamojskich "Kaktusach" z wielkim przejęciem kupowaliśmy pierwszą część trylogii traktującej o losach zamojskich dzieci w latach okupacji 1939 - 1944. Później, gdy moi synowie podrośli czytali z wielkim przejęciem tomiki niezwykłej powieści: "Kaktusy z Zielonej ulicy" (Lublin 1969), "Wielka wojna z czarną flagą" (Lublin 1970), "Leśna szkoła strzelca Kaktusa" (Lublin 1989).
O "Kaktusach" przypomniałam sobie spacerując pewnego dnia po zamojskim cmentarzu przy ul. Peowiaków gdy zobaczyłam obelisk zwieńczony ogromnym orłem, poświęcony pamięci pomordowanych dzieci Zamojszczyzny - "w 50 rocznicę pacyfikacji i wysiedleń pomordowanym i zmarłym Dzieciom Zamojszczyzny w latach 1942 - 1943". Przed oczyma stanął mi obraz okupacyjnego Zamościa. Po powrocie do domu sięgnęłam po pierwszą część trylogii, później po następne...

***

Ostatni dzień sierpnia 1939 roku, dobiegają końca wakacje, dni są piękne, upalne, ale w powietrzu czai się niepokój - znika bez pożegnania ulubieniec dzieciarni z ulicy Zielonej, podchorąży Mietek Czupryna, przez miasto przejeżdżają kolumny wojska, w ogrodzie mieszkańcy jednego z domów przy wspomnianej ulicy budują schron, przeprowadzają ćwiczenia z użyciem masek gazowych... Te wydarzenia traktowane przez bohaterów powieści - grupkę zamojskich dzieciaków: Dzidka Centa, Zbyszka /Byśka Stawskiego, Milkę i jej brata Jędrka Szelestów, Jaśka Cielebąka początkowo jako zabawa, z czasem stają się realnym zagrożeniem. Z każdym dniem wzrasta groźba wybuchu wojny. Pierwsze komunikaty w radio...Pierwszy nalot na Zamość "wtem powietrze przeciął świdrujący gwizd i ziemia zafalowała pod nogami. W odległości od starej twierdzy Kawaler wykwitł kłąb czarnego dymu. Za chwilę zaczęły go lizać płomienie..." 1
Zbliżone w treścido relacji Wiktora Zawady są wspomnienia Jana Krukowskiego z Zaburza, który tak opisał sytuację w mieście - " w dniu 8 września moja mama i bratowa przyszykowały jakąś paczkę z żywnością, ażeby ją zawieść bratu do Zamościa i znów wybrałem się rowerem do Zamościa by zobaczyć się z bratem. Po przyjeździe brata w koszarach już nie zastałem - dowiedziałem się, że kompania wartownicza w której był mój brat kwateruje w szkole na ulicy Lwowskiej naprzeciwko Ubezpieczalni Społecznej. Gdy rozmawiałem z bratem nastąpił alarm lotniczy - skryliśmy się do rowów, które wykopano koło szkoły i tak przeżyliśmy pierwszy nalot samolotów niemieckich. Bomby spadły na stację kolejowa i na szosę między szkołą a Ubezpieczalnią, niedaleko od naszych rowów." 2
Na stronach powieści pojawia się Polcia - Kapelusik, pomoc domowa Państwa Centów - skąd przyjechała nie wiadomo, gdzieś z Polesia, jak długo pracuje też trudno jest ustalić. Polcia całą duszą jest Polką, co udowadnia nie tylko "dawaniem" codziennych porannych koncertów od pieśni religijnych poczynając, poprzez patriotyczne aż do lwowskich ulicznych ulicznych szlagierów. Nie zdzierżył tego nowy lokator przy ulicy Zielonej, który z nakazu starosty zamieszkał w pokoju Państwa Centów - Herr Johan Pacurek i zwrócił Polci uwagę. Zamilkła, owszem, ale przy nadarzającej się okazji zrzuciła Niemcowi na głowę doniczkę z kaktusem. Na pytanie p. Centowej dlaczego to zrobiła odparła krótko: "szkoda kwiatków. Twardą głowę ma ten Szwab". Dziewczyna czynnie wspierała poczynania Kaktusów w ich własnej walce z wrogiem, to kaktus Polci podsunął chłopcom nazwę ich grupy, z czasem przylgnął dopisek "z Zielonej ulicy".
Pisząc o Polci Kapelusik (Apolonii Jędruszczykiewicz) porusza Wiktor Zawada istotne w okresie międzywojennym zagadnienie jakim było chodzenie za pracą od wioski do wioski - młode dziewczęta zatrudniano jako służące do różnych prac domowych i gospodarskich, wspomina o tym m. in. ludowa artystka z Podborcza - Leokadia Komornik: "chodziłam po służbach, bo jakoś trzeba było żyć. Pochodzę z Teodorówki z biłgorajskiego powiatu, z domu nazywam się Paszko. Tutaj (do Podborcza) przyszłam na służbę i tu się zapoznałam ze swoim mężem - wyszłam za niego."
Na tle trudnej okupacyjnej rzeczywistości rodzi się dziecięca przyjaźń, zaufanie i niezłomna chęć walki z okupantem. Nie jest to zwykła walka, nie używa się w niej broni, ale podstępu, pomysłu, dowcipu i ogromnego zaangażowania.
Sprawcą całego zamieszania jest Jasiek Cielebąk, zwany po prostu Jaśkiem od Pawła. To on wpadł na pomysł by zorganizować "prawdziwe" wojsko, a nie zabawiać się w Indian - "ostatecznie przystałbym do was, tylko widzisz ta cała indiańska heca mnie już nie bawi...Chcesz wojować z Niemcami ?! Ty zaraz pleciesz banialuki! Nie wojować! Dużo byś zwojował! Ale jak się bawić to w prawdziwe wojsko".
To "prawdziwe " wojsko robi robi Niemcom różne kawały - przestawia budkę wartowniczą na Łabuńce w wyniku czego Niemiec wpada do wody, wysadza zdobytym przez Jaśka prochem zakładane przez Niemców rury kanalizacyjne, a dowódca całej paczki ratując dentystę dr Golda - swoje poświecenie zapłacił dwudniowym pobytem na Rotundzie.
"Kaktusy z Zielonej ulicy"to także opowieść o losach zamojskich żołnierzy biorących udział w kampanii wrześniowej - podporucznika Mieczysława Czupryny i porucznika Hipolita Szelesta - ci po wielu perypetiach powrócili szczęśliwie z frontu - zginął Jan Kuzioła z Nowej Osady - "Kuzioła nie słuchał! Uciekajcie wszyscy! Ja ich powstrzymam! - zawołał i dalej strzelał...Tam gdzie pozostał Kuzioła tkwił teraz czołg z rozsypaną gąsiennicą. "
O warunkach panujących w Rotundzie, którą Niemcy zamienili na więzienie - "wkrótce stanęli przed wysoką brama z masywnych brewion, którą wieńczyła sieć z drutu kolczastego...Cela miała wygląd zwykłej, tyle że wysoko i łukowato sklepionej piwnicy. Nie było w niej śladu podłogi, tylko mocno ubite połyskujące szronem klepisko. Wzdłuż ścian rozrzucona była jedynie słoma, na której leżały rzędem szare, podkurczone postacie."
Dzieci z Zielonej ulicy dojrzewają psychicznie, wrastając w otaczającą ich rzeczywistość, chociaż z trudem docierają do ich świadomości coraz bardziej okrutne i bolesne fakty - podczas nalotu ginie koleżanka z klasy, niepełnosprawny na umyśle Franek, sierota utrzymywany przez życzliwych mieszkańców domu przy ulicy Zielonej zostaje zastrzelony tylko dlatego ze jest inny...
Pierwsza część trylogii kończy się radosnym akcentem - znienawidzony przez wszystkich Herr Pacurek wyprowadza się z mieszkania Centów. Powód? Zgubił teczkę z cennymi dokumentami, a że trafłia ona w ręce Kaktusów to już zupełnie inna sprawa; to że Polcia - Kapelusik wyznała przesłuchującym ją Niemcom, że Pacurek często zagląda do kieliszka, to też normalna rzecz, w końcu powiedziała przecież prawdę Utrapieniem chłopców z Zielonej ulicy była grupa młodych Niemców zrzeszonych w Hitlerjugend. 3 Zacięte zmagania z nimi są tematem drugiej części trylogii zatytułowanej "Wielka wojna z czarną flagą". "Hitlroszczaki", jak mawiały Kaktusy włączali się do akcji skierowanych przeciwko ludności polskiej i żydowskiej pomagając Gestapo i SS w zatrzymywaniu ludzi podczas ulicznych łapanek, w doprowadzaniu do aresztu.
Bardzo cierpią Kaktusy, gdy przyjaciel ich rodziców - dr Gold umiera podczas wyczerpującej pracy - "na śniegu leżał dr Gold. Siwa szczecina pokrywała stercząca do góry brodę. Ręce rozrzucone na boki, nogi także. Obok niego łopata." W ich sercach z pewnością pozostały na zawsze wypowiedziane wówczas przez doktora słowa: żaden człowiek nie jest sam tak długo, dopóki kocha innych ludzi... Wierzcie w zwycięstwo człowieczeństwa, miłości i prawdy, tylko prawda jest nieśmiertelna..."
Jak młodzi Niemcy bawili się w Zamościu opisał Wiktor Zawada - "Tam Niemcy prowadzą Żydów, strzelają! Kto żyw ucieka z Lwowskiej - dyszał ciężko. I jakieś typki z Hitlerjugend kręcą się tam i z powrotem Nie wiecie, napadają takich jak wy? W parku urządzili niedawno prawdziwy pogrom" 4
Podobnie było w innych regionach Polski - "byli w okolicy Łodzi koloniści niemieccy, ich babka, seniorka dzieliła się z sąsiadami Polakami których Niemcy nie wywieźli konserwami. Niemcy dobrze zaopatrywali swoich we wszystko, co im było potrzebne do zagospodarowania się na nowym terenie, co ciekawe dobrze mówiła po polsku. Jej córka była też dla Polaków życzliwa, tylko zięć - zagorzały nazista i jego kilkunastoletni syn należący do Hitlerjugend nade wszystko cenili sobie Hitlera i jego politykę" 5
Lektura tej części trylogii dostarcza cennych informacji o losach nie tylko zamojskich dzieci w trudnych latach okupacji - na trwałe zapisują się w pamięci relacja o aresztowaniu żydowskiej ludności miasta - Kaktusy ratują życie swemu szkolnemu koledze Mencikowi Fuks. Potwierdzeniem literackiego opisu zagłady zamojskich Żydów są zakupione przez zamojski oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego trzy fotografie dokumentujące to tragiczne wydarzenie - zaprezentowane zostały na łamach Tygodnika Zamojskiego z dnia 24 maja 2006 roku jako materiał ilustracyjny do artykułu K. CZ. "Widok z okna". Kolejne zagadnienie zasygnalizowane przez twórcę powieści to obecność w Zamościu i okolicach kolonistów niemieckich, którzy niczym "czarna zaraza" 6 pojawili się na zamojskich wsiach. Świadkiem ich poczynań jest Jasiek Cielbąk - "właśnie szedłem do wsi... Nie idź tam! Poczekaj! - przerywa mu kobiecy głos. Nic tam po tobie. Ja z dzieciakami ze wsi uciekła. "czarne" zabudowania podpalili, chłopa wzieni... Kobieta zapłakała, dzieci zawtórowały jej żałośnie. Uciekaj z nami do Ruskich Piask" 7
Są też Volksdeutsche ( jeden z kolegów Kaktusów - Romek Modrak poznał twardą szkołę życia jako syn Volksdeutscha, dopóki jego matka nie zrozumiała czym grozi dalsze życie z mężem i ojcem oddanym bez reszty Niemcom) - tę problematykę porusza nie tylko Wiktor Zawada - o podpisywaniu Volkslisty wspomina na łamach "Dziennika z lat okupacji Zamojszczyzny 1939 - 1944" dr Zygmunt Klukowski, oraz publikowany ostatnio na łamach Tygodnika Zamojskiego - Adam Mastaliński. ("Dziennik z czasów okupacji"); ojciec Dzidka Centa został aresztowany przez Niemców i usilnie namawiany z racji rzekomo pierwotnie brzmiącego z niemiecka nazwiska "Zent" do podpisania listy - gdy odmówił wywieziono go na Majdanek.
Ogromną ofiarę poniosły dzieci z Zamościa i Zamojszczyzny - wywożone na teren Rzeszy w bydlęcych wagonach, selekcjonowane, umierające z głodu, chorób, wyczerpania ginęły w przerażającym tempie i ilościach. Któż nie słyszał o bohaterskiej postawie ordynatorstwa Róży z Żółtowskich i Jana Zamoyskich, którzy wyrwali z rąk niemieckich ponad 300 dzieci osadzonych w obozie przejściowym w Zwierzyńcu zapewniając im opiekę i wyżywienie.
Znane były również akcje warszawskich kolejarzy, którzy otwierali wagony wiozące dzieci i odkupywali je od Niemców nie szczędząc kosztowności i pieniędzy - "razem będzie około pięciu tysięcy i sporo kosztowności. No i siedem zegarków, stwierdza kolejarz. Będzie mu czym w ślepia zaświecić. " 8
" Gdy tylko ludzie dobrej woli wykradli zamojskie dzieci z transportu śmierci natychmiast je sfotografowano w tych ubrankach i w takim stanie w jakim je znaleziono. Zdjęcia te miały dwojakie znaczenie: dokumentowały niemiecką zbrodnię na dzieciach , stanowiły też podstawę do do identyfikacji tych dzieci, których imiona , nazwiska i pochodzenie były nieznane.. " 9
Jednym z uratowanychzamojskich chłopców, był Kaktus - Nikodem Kokoszka (nazwany przez kolego Kogutem, żeby było poważniej) wywieziony z rodzicami z Poznańskiego. Z drużyny Kaktusów nie przeżył wojny Dzidek Cent - zmarł na zapalenie opon mózgowych w obozie przejściowym na ul. Okrzei, jego ojciec zginął na Majdanku, ojca jaśka Cielebąka zastrzelili Niemcy...
Lektura trylogii Wiktora Zawady wzrusza, bawi z racji swoistego poczucia humoru jej bohaterów, ale wyciska również łzy z oczu. Nie można obojętnie przeczytać opisów warunków jakie panowały w obozie, na Rotundzie, podczas transportu, czy na zamojskich wsiach, ludność których wypędzano przemocą z domów, pozbawiając środków do życia. To wspaniała lekcja patriotyzmu, tolerancji dla młodych i starszych wiekiem - serdecznie zapraszam do lektury.

***

Wykaz dzieci Zamojszczyzny zmarłych w obozie przejściowym w Zamościu w okresie grudzień 1942 - kwiecień 1943

Poniższy wykaz opracowany został na podstawie Wykazu zmarłych dzieci w obozie w Zamościu sporządzonego przez Administratora Parafii Zamojskiej w dniu 10 grudnia 1946 roku; opublikowany został na łamach Biuletynu Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 1960, t. XII, s. 53 - 58. Celem łatwiejszego odczytania nazwy miejscowości ułożone zostały w porządku alfabetycznym.

Antoniówka

Majcher Teresa c. Wacława i Feliksy , ur. 11 maja 1941 r. W Antoniówce, zmarła 19 stycznia 1943 roku.

Aurelin

Skrzyński Józef s. Jana i Stefanii, ur. 30 sierpnia 1940 roku w Aurelinie, zmarł 17 kwietnia 1943 roku.

Białobrzegi

Stec Barbara c. Józefa i Teodory, ur. 29 października 1942 roku w Białobrzegach, zmarła 29 stycznia 1943 roku.

Bronisławka

Jonas Janina c. Piotra i Anieli ur. 2 listopada 1937 roku w Bronisławce, zmarła 19 lutego 1943 roku.

Białopole

Jarża Kazimierz s. Zygmunta i Stefanii ur. 7 czerwca 1938 roku w Białopolu, zmarł 20 marca 1943 roku.

Brzeziny

Hyla Tadeusz s. Jana i Franciszki ur. 1 stycznia 1942 roku w Białopolu, zmarł 22 marca 1943 roku.

Brzozów

Majcher Leokadia c. Franciszka i Heleny ur. 10 października 1937 roku w Brzozowie, zmarła 7 lipca 1943 roku.

Chomęciska

Malec Józef s. Jana i Marii ur. 15 września 1941 roku w Chomęciskach, zmarł 23 stycznia 1943 roku.

Cześniki

Fedorowicz Roman s. Michała i Agnieszki ur. 28 listopada 1938 roku w Cześnikach, zmarł 8 stycznia 1943 roku.
Fedorowicz Lucjan s. Michała i Agnieszki ur. 22 listopada 1940 roku w cześnikach, zmarł 6 stycznia 1943 roku.

Czołki

Detko Ryszard s. Jana i Marianny ur. 9 marca 1935 roku w Czołkach, zmarł 23 stycznia 1943 roku.
Szewczuk Halina c. Michała i Marii ur. 13 października 1941 roku w Czołkach, zmarła 19 stycznia 1943 roku.

Deszkowiec [Deszkowice?]

Pańczyk Teresa c. Jana i Heleny ur. 15 marca 1940 roku w Deszkowcu/Deszkowicach?, zmarła 6 stycznia 1943 roku.
Misiarz Zofia c. Józefa i Wincentyny ur. 13 lipca 1940 roku w Deszkowcu/Deszkowicach?, zmarła 9 stycznia 1943 roku.

Dub

Żołnierczuk Roman. s. Antoniego i Marianny ur. 20 sierpnia 1941 roku w Dubie , zmarł 24 stycznia 1943 roku.

Dubienka

Birus Kazimierz s. Hipolita i Stanisławy ur. 24 czerwca 1940 roku w Dubience, zmarł 2 lutego 1943 roku.

Feliksówka

Bruchala Mieczysław s. Jana i Marii ur. 8 marca 1941 roku w Feliksówce, zmarł 17 marca 1943 roku.

Glińska

Gardias Jadwiga c. Stanisława i Stanisławy ur. 29 sierpnia 1933 roku w miejscowości Glińska, zmarła 23 marca 1943 roku.

Grabowiec

Ilczuk Krystyna c. Kazimierza i Zofii ur. 18 listopada 1942 roku w Grabowcu, zmarła 20 lutego 1943 roku.

Horyszów

Pieśconek Adolf s. Bronislawa i Józefy ur. 4 kwietnia 1939 roku w Horyszowie, zmarł 14 stycznia 1943 roku.
Johaniuk Henryk s. Józefa i Marianny ur. 23 grudnia 1940 roku w Horyszowie, zmarł 16 lutego 1943 roku.

Hyża

Magryta Lucyna c. Piotra i Zofii ur. 8 lipca 1942 roku w Hyży, zmarła 18 stycznia 1943 roku.

Jarosławiec

Kapłon Antoni s. Stanisława i Anny ur. 4 maja 1942 roku w Jarosławcu, zmarł 14 stycznia 1943 roku.

Kapłon Marianna c. Stanisława i Zofii ur. 4 grudnia 1940 roku w Jarosławcu, zmarła 27 stycznia 1943 roku.

Kapłon Franciszek s. Stanisława i Zofii ur. 25 września 1937 roku w Jarosławcu, zmarł 27 stycznia 1943 roku.

Szostak Halina c. Jana i Janiny ur. 30 września 1941 roku w Jarosławcu, zmarła 5 stycznia 1943 roku.

Szykuła Zenon s. Andrzeja i Katarzyny ur. 8 października 1938 roku w Jarosławcu, zmarł 23 lutego 1943 roku.

Jasienica

Goś Kazimiera c. Jana i Katarzyny ur. 24 czerwca 1940 roku w Jasienicy, zmarła 20 lutego 1943 roku.

Jatatów

Pilip Stanisław s. Franciszka i Teofili ur. 25 października 1940 roku w Jatatowie, zmarł 11 stycznia 1943 roku.

Jastrzębie

Machniak Adolf s. Bernarda i Anieli ur. 5 listopada 1941 roku w Jastrzębiu, zmarł 3 marca 1943 roku.

Kol.[onia?] Staszica

Pałyga Tadeusz s. Stanisława i Antoniny ur. 16 lutego 1940 roku w Kol. [onii?] Staszica, zmarł 24 lutego 1943 roku.

Kamień

Kapturska Jadwiga c. Stanisława i Reginy ur. 3 listopada 1936 roku w Kamieniu, zmarła 27 lutego 1943 roku.

Dobrychłop Bolesław s. Stanisława i Teofilii ur. 1933 roku w kamieniu, zmarł 12 lutego 1943 roku.

Karolówka

Sienkiewicz Teodora c. Karola i Marii ur. 30 czerwca 1940 roku w Karolówce, zmarła 13 stycznia 1943 roku.

Kąty

Czerwienic Kazimiera c. Jana i Stanisława ur. 26 lutego 1941 roku w Kątach, zmarła 19 stycznia 1943 roku.

Kobylanka

Wojtasińska Anna c. Władysława i Janiny ur. 7 maja 1940 roku w Kobylance, zmarła 24 lutego 1940 roku.

Komarów

Karwat Marian s. Piotra i Apolonii ur. 14 września 1937 roku w Komarowie, zmarł 1 stycznia 1943 roku.

Kotlice

Sochacki Hieronim s. Józefa i Kazimiery ur. 20 lutego 1940 roku w Kotlicach, zmarł 25 stycznia 1943 roku.

Kowalewo

Michałek Krystyna c. Stanisława i Katarzyny ur. 6 czerwca w Kowalewie , zmarła 7 lutego 1943 roku.

Lasków

Harłaczuk Eugeniusz s. Władysława i Zofii ur. 1938 roku w Laskowie, zmarł 15 lutego 1943 roku.

Lipacz

Jasek Helena c. Wojciecha i Stefanii ur. 15 marca 1940 roku w Lipaczu, zmarła 19 kwietnia 1943 roku.

Lipsko

Hubala Jan s. Kazimierza i Marii ur. 25 listopada 1942 roku w Lipsku, zmarł 13 grudnia 1942 roku.

Łabunie

Ostasz Józef s. Józefa i Eugenii ur. 29 października 1942 roku w Łabuniach, zmarł 24 stycznia 1943 roku.

Ostrowski Marian s. Franciszka i Marii ur. 30 marca 1941 roku w Łabuniach, zmarł 15 stycznia 1943 roku.

Mil Kazimiera c. Michała i Józefy ur. 20 września 1938 roku w Łabuniach, zmarła 20 stycznia 1943 roku.

Łabuńki

Piątek Gabriel s. Tomasza i Feliksy ur. 13 kwietnia 1937 roku w Łabuńkach, zmarł 4 stycznia 1943 roku.

Piela Maria c. Stanisława i Leokadii ur. 15 lipca 1941 roku w Łabuńkach , zmarła 12 stycznia 1943 roku.

Piela Stanisław c. Stanisława i Leokadii ur. 15 czerwca 1939 roku w Łabuńkach, zmarła 21 stycznia 1943 roku.

Piątek Halina c. Tomasza i Feliksy ur. 22 lutego 1939 roku w Łabuńkach, zmarła 7 stycznia 1943 roku.

Wójcik Władysław s. Józefa i Janiny ur. 19 lutego 1941 roku, zmarł 17 stycznia 1943 roku.

Niemczuk Regina c. Władysława i Feliksy ur. 13 listopada 1941 roku w Łabuńkach, zmarła 18 stycznia 1943 roku.

Wójcik Krystyna c. Józefa i Janiny ur. 2 kwietnia 1939 roku w Łabuńkach, zmarła 22 stycznia 1943 roku.

Hałasa Marian s. Franciszka i Stefanii ur. 24 maja 1942 roku w Łabuńkach, zmarł 27 stycznia 1943 roku.

Blumka Marian s. Franciszka i Anieli ur. 21 grudnia 1938 roku w Łabuńkach, zmarł 29 stycznia 1943 roku.

Małczów

Świderek Zofia c. Andrzeja i Katarzyny ur. 10 lutego 1943 roku w Małczowie, zmarła 11 lutego 1943 roku.

Mircze

Mazurek Jan s. Adama i Heleny ur. 16 lutego 1941 roku w Mirczu, zmarł 27 lutego 1943 roku.

Kliszcz Zdzisław s. Józefa i Heleny ur. 28 lipca 1943 roku w Mirczu, zmarł 16 lutego 1943 roku.

Tomaszewski Jan s. Władysława i Stanisławy ur. 23 lutego 1942 roku w Mirczu, zmarł 17 lutego 1943 roku.

Tomaszewska Jadwiga c. Bronisława i Anny ur. 5 listopada 1936 roku w Mirczu, zmarła 22 lutego 1943 roku.

Mtłocha Wanda c. Bronisława i Olgi ur. 22 września 1942 roku w Mirczu, zmarła 15 lutego 1943 roku.

Górak Alfreda c. Michała i Heleny ur. 20 lipca 1941 roku w Mirczu, zmarła 28 lutego 1943 roku.

Kwiatkowski Jan s. Władysława i Heleny ur. 9 czerwca 1941 roku w Mirczu, zmarł 25 lutego 1943 roku.

Siennicka Krystyna c. Jana i Katarzyny ur. 20 lutego 1941 roku w Mirczu, zmarła 23 lutego 1943 roku.

Onofrejczuk Krystyna c. Tomasza i Marii ur. 29 marca 1942 roku w Mirczu, zmarła 21 lutego 1943 roku.

Mocówka

Krochmal Krystyna c. Antoniego i Albiny, ur. W 1934 roku w Mocówce, zmarła 19 stycznia 1943 roku.

Nabróż

Knap Stanisław s. Józefa i Elzbiety, ur. 11 maja 1942 roku w Nabróżu, zmarł 5 lutego 1943 roku.

Niedzieliska

Sadło Jan s. Stanisława i Agnieszki, ur. 20 czerwca 1941 w Niedzieliskach, zmarł 22 stycznia 1943 roku.

Słupska Helena c. Stanisława i Marii, ur. 28 września 1935 roku w Niedzieliskach, zmarła 30 stycznia 1943 roku.

Szymańska Janina c. Aleksandra i Feliksy, ur. 24 czerwca 1940 roku w Niedzieliskach, zmarła 30 stycznia 1943 roku.

Płoskie

Sobczyk Wincentyna c. Franciszka i Wincentyny, ur. 1938 roku w Płoskiem, zmarła 30 stycznia 1943 roku.

Zając Lucjan s. Stanisława i Natalii, ur. 22 grudnia 1940 roku w Płoskiem, zmarł 5 stycznia 1943 roku.

Zająć Eugeniusz s. Stanisława i Karoliny ur. 29 lipca 1940 roku w Płoskiem , zmarł 5 stycznia 1943 roku.

Zając Romuald s. Stanisława i Natalii, ur. 28 października 1937 roku w Płoskiem, zmarł 5 stycznia 1943 roku.

Zając Czesława c. Stanisława i Natalii, ur. 22 sierpnia 1934 roku, zmarła 23 stycznia 1943 roku.

Racikowice

Krynk Janian c. Szczepana i Jadwigi, ur. 20 lutego 19452 roku w Racikowicach, zmarła 9 lutego 1943 roku.

Zwoliński Tomasz s. Józefa i Sabiny, ur. 1 grudnia 1940 roku w Racikowicach, zmarł 20 lutego 1943 roku.

Rekla

Ciekońska Zofia c. Stefana i Jadwigi, ur. 6 stycznia 1940 roku w Reklach, zmarła 27 lutego 1943 roku.

Radziejów

Kurzenoga Stanisław s. Konstantego, ur. 17 kwietnia 1942 roku w Radziejowie, zmarł 27 lutego 1943 roku.

Łukasiewicz Dorota c. Czesława i Heleny, ur. 2 września 1942 roku, zmarła 23 lutego 1943 roku.

Rogatka

Birus Zuzana c. Hipolita i Stanisławy, ur. 3 stycznia 1938 roku w Rogatce, zmarła 23 lutego 1943 roku.

Kulik Jan s. Leona i Feliksy, ur. 2 lutego 1940 roku w Rogatce, zmarł 26 lutego 1943 roku.

Rozkoszówka

Żukomski Henryk s. Albina i Janiny, ur. 9 października 1942 roku w Rozkoszówce, zmarł 31 stycznia 1943 roku.

Mydlak Kazimierz s. Jana i Katarzyny, ur. 9 listopada 1941 roku w Rozkoszówce, zmarł 29 stycznia 1943 roku.

Ruszów

Olszewski Kajetan s. Jana i Anny , ur. 2 lutego 1942 roku w Ruszowie, zmarł 27 lutego 1943 roku.

Sahryń

Gryszeta Bolesław s. Jana i Leontyny , ur. 16 czerwca 1941 roku w Sahryniu, zmarł 17 marca 1943 roku.

Traczuk Edward s. Zygmunta i Anieli, ur. 28 czerwca 1942 roku w Sahryniu, zmarł 27 marca 1943 roku.

Sienna

Paulińska Stefania c. Władysława i Stefanii, ur. 3 października 1938 roku, zmarła 27 lutego 1943 roku.

Siewieruszki

Szwecka Maria c. Józefa i Kazimiery, ur. 22 stycznia 1939 roku w Siewieruszkach, zmarła 25 lutego 1939 roku.

Sitaniec

Welcz Piotr s. Janiny Welcz, ur. 22 listopada 1938 roku w Sitańcu, zmarł 19 stycznia 1943 roku.

Proć Marian s. Pawła i Marianny, ur. 1934 roku w Sitańcu, zmarł 19 stycznia 1943 roku.

Doroszowski Zbigniew s. Stefana i Kazimiery, ur. 15 lipca 1940 roku w Sitańcu, zmarł 1 lutego 1943 roku.

Sitno

Chwiejczak Franciszek s. Michała i Władysławy, ur. 14 kwietnia 1941 roku w Sitnie, zmarł 25 stycznia 1943 roku.

Machałek Bogusław s. Stanisława i Julii, ur. 20 października 1935 roku w Sitnie, zmarł 12 stycznia 1943 roku.

Ambroz Waleria c. Katrola i Eufrozyny, ur. 15 marca 1937 roku w Sitnie, zmarła 17 stycznia 1943 roku.

Anbroz Zbigniewa c. Karola i Eufrozyny, ur. 14 października 1939 roku w Sitnie, zmarła 16 stycznia 1943 roku .

Skamorochy

Garda Stanisław s. Stanisława i Heleny, ur. 18 maja 1945 roku w Sitnie, zmarł 22 stycznia 1943 roku.

Bodziacka Wiesława c. Jana i zofii, ur. 5 lipca 1941 roku w Skamorochach, zmarła 27 lutego 1943 roku.

Skierbieszów

Dadus Janina, imiona rodziców nieznane, ur. w 1938 roku w Skierbieszowie, zmarła 27 stycznia 1943 roku.

Szewena Marta c. Leona i Władysławy, ur. 25 kwietnia 1942 roku w Skierbieszowie, zmarła 14 stycznia 1943 roku.

Dros Szczepan s. Wacława i Janiny, ur. 3 stycznia 1942 roku w Skierbieszowie, zmarł 25 grudnia 1942 roku.

Kropornicka Maria c. Ludwika i Julii, ur. 27 lutego 1940 roku w Skierbieszowie, zmarła 21 stycznia 1943 roku.

Hałasa Edward s. Marcina i Katarzyny, ur. 7 lipca 1940 roku w Skierbieszowie, zmarł 20 stycznia 1943 roku.

Swatko Zofia c. Stanisława i Anieli, ur. 8 listopada 1940 roku w Skierbieszowie, zmarła 20 stycznia 1943 roku.

Starosielce

Chomacka Helena c. Jana i Bronisławy, ur. 30 maja 1941 roku w Starosielcach, zmarła 9 lutego 1943 roku.

Stary Zamość

Konopka Jan s. Józefa i Stanisławy, ur. 24 czerwca 1940 roku w Starym Zamościu, zmarł 23 grudnia 1942 roku.

Kowalska Teresa c. Stanisława i Rozalii, ur. 27 marca 1941 roku w Starym Zamościu, zmarła 26 grudnia 1942 roku.

Kowalska Teresa c. Stanisława i Rozalii, ur. 27 marca 1941 w Starym Zamościu, zmarła 26 grudnia 1942 roku.

Strzelce

Dowierciał Zbigniew s. Kazimierza i Franciszki, ur. 29 marca 1940 roku w Strzelcach, zmarł 11 kwietnia 1943 roku.

Śniatycze

Życzak Alfreda c. Władysława i Hieronimy, ur. 8 kwietnia 1942 roku w Śniatyczach, zmarła 23 grudnia 1942 roku.

Turkowice

Macheta Alicja c. Aleksandra i Stefanii, ur. 9 czerwca 1939 roku w Turkowicach, zmarła 22 kwietnia 1943 roku.

Turowice

Machniak Władysław s. Bernarda i Anieli, ur. 19 marca 1937 roku w Turowicach, zmarł 5 lutego 1943 roku.

Machniak Bolesław s. Bernarda i Anieli, ur. 1939 roku w Turowicach, zmarł 10 lutego 1943 roku.

Uchanie

Znajomska Teofila c. Michała i Franciszki , ur. 12 grudnia 1942 roku w Uchaniach, zmarła 27 stycznia 1943 roku.

Tymoszuk Tadeusz s. Antoniego i Marceli, ur. 29 października 1941 w Uchaniach, zmarł 1 lutego 1943 roku.

Tymoszuk Maria c. Antoniego i Marceli, ur. 5 sierpnia 1938 roku w Uchaniach, zmarła 7 lutego 1943 roku.

Michalski Zygmunt s. Wincentego i Apolonii, ur. 1 listopada 1940 roku w Uchaniach, zmarł 24 marca 1943 roku.

Stopa Roman s. Stanisława i Franciszki, ur. 20 stycznia 1939 roku w Uchaniach, zmarł 28 marca 1943 roku.

Stopa Maria c. Stanisława i Franciszki, ur. 26 października 1937 roku w Uchaniach, zmarła 25 marca 1943 roku.

Kierzyk Bolesława c. Bolesława i Pauliny, ur. 1 listopada 1942 roku, zmarła 20 stycznia 1943 roku.

Flisińska Helena c. Władysława i Anieli, ur. 3 lipca 1937 roku w Uchaniach, zmarła 26 marca 1943 roku.

Udrycze

Szczepanek Janina c. Michała i Zofii, ur, 6 sierpnia 1942 roku w Udryczach, zmarła 3 stycznia 1943 roku.

Sałamacha Stanisław s. Stanisława i Marii, ur. 10 sierpnia 1942 roku w Udryczach, zmarł 7 grudnia 1942 roku.

Wielącza

Gembala Janina c. Jana i Feliksy, ur. 4 kwietnia 1942 roku w Wielączy, zmarła 28 stycznia 1943 roku.

Szewc Danuta c. Jana i Marii, ur. 8 września 1942 roku w Wielączy, zmarła 5 stycznia 1943 roku.

Ciurysek Teodora c. Jana i Marii, ur. 8 września 1942 roku w Wielączy, zmarła 5 stycznia 1943 roku.

Banach Stanisław s. Jana i Marii, ur, 24 stycznia 1939 roku w Wielączy, zmarł 4 stycznia 1943 roku.

Banach Edward s. Jana i Marii, ur. 24 października 1941 roku w Wielączy, zmarł 5 stycznia 1943 roku.

Bożek Halina c. Jana i Marii, ur. 31 sierpnia 1938 roku w Wielączy, zmarła 6 stycznia 1943 roku.

Kowala Edward s. Wiktora i Stanisławy, ur. 4 września 1940 roku w Wielączy, zmarł 6 stycznia 1943 roku.

anach Kazimiera c. Jana i Marii, ur. 26 lipca 1936 roku w Wielączy , zmarła 6 stycznia 1943 roku.

Głąb Marian s. Michała i Julianny, ur. 22 lipca 1938 roku w Wielączy, zmarł 7 stycznia 1943 roku.

Wróbel Leokadia c. Walentego i Agnieszki, ur. 15 sierpnia 1937 roku w Wielączy, zmarła 7 stycznia 1943 roku.

Wróbel Alfred s. Józefa i Marii, ur. 15 czerwca 1940 roku w Wielączy, zmarł 9 stycznia 1943 roku.

Byk Feliks s. Jana i Anny, ur. 18 maja 1940 roku w Wielączy, zmarł 10 stycznia 1943 roku.

Koziołek Janina c. Ludwika i Zofii, ur. 13 września 1938 roku w Wielączy , zmarła 12 stycznia 1943 roku.

Bożek Genowefa c. Jana i Marii, ur. 15 lutego 1937 roku w Wielączy, zmarła 14 stycznia 1943 roku.

Czop Genowefa c. Kazimierza i Franciszki, ur. 8 marca 1941 roku w Wielączy, zmarła 14 stycznia 1943 roku.

Wróbel Jan s. Walentego i Agnieszki, ur. 2 maja 1942 roku w Wielączy, zmarł 14 stycznia 1943 roku.

Siemko Eugeniusz s. Romana i Eleonory, ur. 31 marca 1942 roku w Wielączy, zmarł 17 stycznia 1943 roku.

Zgnilec Janina c. Jana i Franciszki, ur. 9 lutego 1942 roku w Wielączy, zmarła 9 stycznia 1943 roku.

Skrzypik Jan s. Jana i Natalii, ur. 16 października 1938 roku w Wielączy, zmarł 19 stycznia 1943 roku.

Kalita Eugeniusz s. Rafała i Stanisławy, ur. 1 marca 1942 roku, zmarł 21 stycznia 1943 roku.

Skrzypik Marian s. Jana i Natalii, ur. 25 marca 1942 roku w Wielączy, zmarł 23 stycznia 1943 roku.

Michałek Ludwik s. Walentego i Feliksy, ur. 10 stycznia 1943 roku w Wielączy, zmarł 24 stycznia 1943 roku.

Kasietczak Maria c. Wojciecha i Franciszki, ur. 12 maja 1940 roku w Wielączy, zmarła 14 stycznia 1943 roku.

Kasietczak Zofia c. Andrzeja i Zofii, ur.4 maja 1932 roku w Wielączy, zmarła 15 stycznia 1943 roku.

Wawrzyszko Stanisław s. Jakuba i Marii, ur. 27 kwietnia 1942 roku, zmarł 14 stycznia 1943 roku.

Głąb Janina c. Michała i Julianny, ur. 21 czerwca 1942 w Wielączy, zmarła 15 stycznia 1943 roku.

Wiewiórków

Cielecka Halina c. Antoniego i Antoniny, ur. 23 grudnia 1936 roku w Wiewiórkowie, zmarła 8 stycznia 1943 roku.

Wisłowice

Pyrz Józef s. Stanisława i Marianny, ur. 12 stycznia 1943 roku w Wisłowicach, zmarł 28 stycznia 1943 roku.

Wolica

Wojciechowski Henryk s. Stanisława i Bronisławy, ur. 19 stycznia 1942 roku w Wolicy, zmarł 11 stycznia 1943 roku.

Wysokie

Byk Maria c. Wojciecha i Janiny, ur. 7 grudnia 1937 roku w Wysokiem, zmarła 7 stycznia 1943 roku.

Kwiatek Konrad s. Stanisława i Albiny, ur. 9 stycznia 1938 roku, zmarł 31 stycznia 1943 roku.

Zamość

Antoszek Franciszek s. Andrzeja i Marianny, ur. 5 marca 1939 roku w Zamościu, zmarł 2 kwietnia 1943 roku.

Rejman Józef s. Władysława i Janiny, ur. 27 marca 1943 roku w Zamościu, zmarł 31 marca 1943 roku.

Żmudzińska Janina c. Jana i Marii, ur. 17 lutego 1943 w Zamościu, zmarła 23 lutego 1943 roku.

Żmudziński Jan s. Jana i Marii, ur. 17 lutego 1943 roku w Zamościu, zmarł 20 lutego 1943 roku.

Woźniak Maria c. Franciszka i Zofii, ur. 22 grudnia 1942 roku w Zamościu, zmarła 18 lutego 1943 roku.

Głaz Janina c. Józefa i Reginy, ur. 6 lutego 1943 roku w Zamościu, zmarła 10 lutego 1943 roku.

Byk Jan s. Władysława i Marii, ur. 21 stycznia 1943 roku w Zamościu, zmarł 23 stycznia 1943 roku.

Byk Janina c. Władysława i Marii, ur. 21 stycznia 1943 roku w Zamościu, zmarła 23 stycznia 1943 roku.

Kowala Danuta c. Wiktora i Stanisławy, ur. 20 maja 1938 roku w Zamościu, zmarła 6 stycznia 1943 roku.

Ambroz Justyna c. Karola i Eufrozyny, ur. 10 września 1935 roku, zmarła 19 stycznia 1941 roku w Zamościu.

Zubowice

Pomykała Janina c. Władysława i Katarzyny, ur. 15 listopada 1941 roku w Zubowicach, zmarła 12 stycznia 1943 roku.

Kowalski Wiesław s. Jana i Julii, ur. 2 sierpnia 1942 roku w Zubowicach, zmarł 3 stycznia 1943 roku.

Kostusiak Nina c. Eugeniusz i Agnieszki, ur. 16 listopada 1941 roku w Zubowicach, zmarła 1 lutego 1943 roku.

Żukowice

Małys Anna c. Bolesława i i Antoniny, ur. 8 marca 1940 w Żukowicach, zmarła 14 stycznia 1943 roku.

Żdanów

Ostasz Tadeusz s. Jana i Anieli, ur. 22 lutego 1935 w Żdanowie, zmarł 30 stycznia 1943 roku.

Żurawlów

Weiler Wincenty s. Jana i Anieli, ur. 5 kwietnia 1942 roku w Żurawlowie, zmarł 2 marca 1943 roku.




Strona Główna Okupacja

Wszelkie prawa zastrzeżone.



1. cytat ten i następne pochodzą z trylogii Wiktora Zawady (dalej trylogia...)
2. Moje wspomnienia z lat okupacji niemieckiej. wrzesień 1939 - lipiec 1944 rok"
3. Hitlerjugend (HJ) - faszystowska organizacja młodzieżowa Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP) istniała w latach 1926 - 1945, przywódca był B. von Schirach; nasilenie działalności przypadło na lata 1939 - 1944
4. W. Zawada. Wielka wojna z czarną flagą. Lublin 1970, s. 131 - 132
5. relacja anonimowego rozmówcy spotkanego na dworcu w Dębicy
6. termin używany przez Genowefę z Gliwów Babiarzową, mieszkankę Gruszki Zaporskiej
7. W. Zawada. Leśna szkoła strzelca Kaktusa. Lublin 1989, s. 79 - 80
8. tamże, s. 89
9. M. Piekarski. Syn dwóch matek. Tygodnik Polski Nr 12 (124) 1985