Stanisław Rozwar Zybała. Regina Smoter Grzeszkiewicz - Prawosławni i grekokatolicy na terenie gminy Radecznica


Obecność prawosławnych i grekokatolików na terenie naszej gminy potwierdzają źródła archiwalne przechowywane w zbiorach Archiwum Państwowego w Lublinie - Akta Urzędów Stanu Cywilnego, wyznanie prawosławne (Chłopków), Warszawski Konsystorz Prawosławny 1875 – 1905, t. I. W zbiorach Archiwum Państwowego w Zamościu – Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Tereszpolu, Aktach Gminy Radecznica - Дъло Управленія Гмины Радечниџа Замотского Уъзда ... (по описи № 13), начало 1906 года / Akta Zarządu Gminy Radecznica (wg. spisu nr 13), początek 1906 roku, Raport Zarządu Gminy Radecznica nr 141 wysłany 16 stycznia 1906 roku z Radecznicy (stacja pocztowa Szczebrzeszyn) do Naczelnika Powiatu Zamojskiego, Raport nr 131 z dnia 1 lipca 1906 roku o ilości prawosławnych w poszczególnych wioskach gminy Radecznica, powiat zamojski, gubernia lubelska za I półrocze 1906 roku, oraz zachowane w niewielkiej ilości pochówki prawosławnych na cmentarzach w Radecznicy – tutaj u wejścia do kościoła p.w św. Antoniego spoczywają doczesne szczątki szczątki o. Krystofora Sakowicza. Zmarł w Radecznicy 15 lutego 1897 roku jako kapelan sióstr prawosławnych, pochowany jest na przykościelnym cmentarzu pod murem kamiennych schodów.
O ojcu Krystoforze napisano w "Pamiatnoj Kniżce Ljublinskoj Guberni". Ljublin 1903 s. 126 - 136 (Opis prawosławnego klasztoru w Radecznicy) - Ojciec zakonny Christofor posiadający dobre (miłujące) serce wszystkim szczerze zarządzał. Pochowany jest w pobliżu klasztoru, a pamięć o nim czczą nie tylko prawosławni, ale i katolicy.
W swoim dorobku literackim pozostawił tekst na nabożeństwa na Wielki Piątek "Krestnaja pieśń". Duchowieństwo prawosławne przygotowuje się do kanonizacji ojca Krystofora; informację te potwierdza biskup parafii prawosławnej w Lublinie przy ul. Ruskiej 15.
W Radecznicy spoczywają także doczesne szczątki księżnej Marii Magdaleny Gorczakowej, ciotki cara Aleksandra II, początkowo trumnę okrywała tzw. szklana kaplica, zniszczona, nie została odbudowana, zwłok nie ekshumowano. Inne pochówki prawosławnych znajdują się na cmentarzu w Trzęsinach, Tereszpolu,1 Szczebrzeszynie.
Wspólnie z p. Stanisławem Zybałą zbieramy informacje o losach i działalności prawosławnych i unitów na terenie naszej gminy. Czy nasze poszukiwania zaowocują wydaniem książkowym – zobaczymy. Póki co pragniemy zaprezentować Czytelnikom to, co udało nam się dotychczas uzyskać.
Za duchowych przywódców naszych poczynań wybraliśmy św. Antoniego Peczerskiego - patronował radecznickiej cerkwi w okresie zaborów, zajmując miejsce "naszego" św. Antoniego, oraz św Praksedę. Św. Prakseda to niezwykle ciekawa postać, była córką rzymskiego senatora świętego Pudensa i siostrą świętej Pudencjany. Cała trójka została według legendy nawrócona przez świętego Piotra. Legenda głosi, że Prakseda użyła całego swojego bogactwa aby ulżyć biednym w cierpieniu i swojej siły fizycznej w pomocy męczennikom. Pochowana została w katakumbach Priscilli przy Via Valeriana. Jeden z najstarszych kościołów Rzymu, św. Praksedy, został zbudowany na miejscu, gdzie stał jej dom i jest jej poświęcony. Benedykt XVI ogłosił, że jej akta były nieautentyczne i niegodne wiary; wezwanie św. Praksedy nosiła cerkiew w Czarnymstoku.

Krótki rys historyczny prawosławia.

Prawosławie, to jeden z głównych i starszych kierunków w chrześcijaństwie. Powstało z chwilą podziału w 359 roku Imperium rzymskiego na Zachodnie i Wschodnie. Podstawy teologiczne prawosławia ustalone zostały na przełomie XIX i XX wieku w Bizancjum; jako samodzielny Kościół prawosławie zaczęło funkcjonować od 1054 roku.
Stopniowo podzieliło się na kilka autokefalicznych (samodzielnych) Kościołów.2 Prawosławie na terenie Rosji zaistniało w wieku X, działalność Kościoła Prawosławnego datuje się od roku 14483
Obecność prawosławnych na terenie Polski należy łączyć z przybywaniem na nasze tereny Rusinów – szlachty, kupców,wojskowych – ich potomkowie stanowili w dawnej Rzeczpospolitej znaczny procent prawosławnych. Druga grupa to potomkowie emigrantów politycznych, oraz osób osiadłych w naszym kraju w czasie zaborów.4
Istnieje jeszcze jedna wersja(domniemanie) iż prawosławni mogli przybyć z Moraw, gdzie w IX wieku dwaj bracia – Cyryl i Metody rozpowszechnili chrześcijaństwo; uważa się ich za twórców alfabetu łacińskiego, zwanego od imienia Cyrylego cyrylicą.
Kościół Prawosławny na terenie Rzeczpospolitej funkcjonował bez większych zmian natury organizacyjnej do roku 1596, kiedy ogłoszono unię brzeską. Prawosławni znaleźli się wówczas w bardzo trudnej sytuacji – nie przyjmując unii z Rzymem narażali się na bezpośrednie ataki unitów polegające m. in na : wypędzaniu duchownych prawosławnych z terenu dotychczasowego miejsca ich pracy duszpasterskiej (parafii prawosławnych – церковного прихода), napadów na cerkwie; symbolem oporu prawosławnych wobec unii został Atanazy Brzeski5 pochodzący z Brześcia nad Bugiem
W zaistniałej sytuacji powstawały ośrodki oporu przeciwko unii – w najbliższej nam okolicy takim ośrodkiem stało się bractwo cerkiewne zamojskie założone w 1589 roku.6 Na odzyskanie części utraconych praw czekali prawosławni aż do roku 1633 – ówczesny monarcha Władysław IV zgodził się na odrodzenie kilku diecezji, prawosławnym miały być przywrócone zabrane wcześniej cerkwie. Duże zmiany w życiu Kościoła Prawosławnego nastąpiły podczas I wojny światowej – ewakuowano prawosławnych w głąb Rosji ( byli to tzw. "bieżeńcy"); z terenu naszej gminy ewakuowano osoby z terenu Trzęsin, ich powrót w rodzinne strony rozpoczął się w 1918 roku i trwał przez kilka kolejnych lat.7
Po powrocie prawosławni nie mogli swobodnie kultywować swoich obrządków – ówczesne władze polskie niezbyt przychylnie patrzyły na ich poczynania – pozbawiano ich świątyń, majątków bardzo często przejmowanych przez Kościół Katolicki, ograniczona została również liczba prawosławnych parafii.
W okresie międzywojennymw powiecie zamojskim prawosławni liczyli ok. 4,5% ogółu ludności; w obrębie gminy Radecznica pojedynczy wyznawcy mieszkali w wioskach: Trzęsiny (w 1902 roku wybudowali kaplicę, która po I wojnie światowej przejęli rzymsko katolicy przeznaczjąc na kościół, obiekt był kilkakrotnie przebudowywany; 15 października 1922 roku bp. Lubelski Marian Fulman erygował we wsi parafię rzymskokatolicką) Czarnystok, Gorajec, Latyczyn, Podlesie, Tereszpol.8 Z terenu Czarnegostoku znane są nazwiska: Kyc - rodzina ta mieszkała w części wsi zwanej "Rusią", wyjechali ze wsi, pozostała jedynie ich córka, która założyła własną rodzinę, Oleszakowie – już nie żyją, pochowani zostali na cmentarzu w Trzęsinach.9 Parafia unicka radecznicka funkcjonowała w latach 1872 – 1875, prawosławna w latach 1877 – 1882.

Prawosławni w Radecznicy

Prawosławni tak się chyba nazywają, bo żegnają się na prawe ramię, odmiennie od katolików; ci żegnają się (robią znak krzyża) na lewe ramię. Zarówni jedni , jak i drudzy sa są chrześcijanami od początku dziejów chrystianizmu. Obrządkowo wyznawców prawosławia nazywa się chrześcijanami wschodnimi – katolików zachodnimi.
Obrządek wschodni do Radecznicy przyszedł niegdyś z Moraw przez kraj Wiślan a następnie z państwa kijowskiego i miał tu pewne zagęszczenie, które po pewnym czasie jako schizmatyckie (odszczepieńcze) zeszło do drugorzędności wyznawczej z powodu nie rzymskiej (katolickiej) orientacji. Na zasadzie jednia owczarnia – jeden pasterz czynniki państwowe i kościelne doprowadziły do unijności (mowa i o unii brzeską zawartej w roku 1596 między częścią biskupów prawosławnych Rzeczypospolitej Obojga Narodów a Kościołem katolickim na synodzie w Brześciu. Bezpośrednią przyczyną decyzji uznania zwierzchności Rzymu przez biskupów prawosławnych była potrzeba głębokich reform w Kościele prawosławnym, który w XVI wieku znalazł się w głębokim kryzysie; dużą rolę z naszego terenu odegrał przy podpisaniu unii kanclerz koronny Jan Zamoyski) W myśl założeń unii wierni obu wyznań mieli należeć do prymatu rzymskiego papieża, różniąc się zwołaniem - "Hospody pomyłuj – Boże zmiłuj się nad nami." Jednak nie wszyscy prawosławni w Polsce uznali prymat papieża i pozostali w dotychczasowej strukturze jako dyzunici. Ci, którzy przeszli pod berło papieskie nazwani zostali unitami , a inaczej grekokatolikami. Od tej pory na ziemiach polskich obrządek wschodni rozdwoił się – unici byli w pierwszym szeregu – dyzunici wiedli żywot nadal schizmatycki doznając z tego tytułu wiele przykrości zarówno w sferze ducha, jak i materii.
Czy w Radecznicy byli dyzunici, nie udało mi się dociec, natomiast unici byli i to dość liczni, a w Czarnymstoku była nawet parafia tego obrządku z murowaną świątynią pod wezwaniem św. Praksedy. Z powyższego wnioskować, że prawosławni (dyzunici) na terenie naszej gminy byli przed rokiem 1596i mieli tutaj swoją świątynię, która w późniejszym czasie stała się unicką parafialną a następnie filialną tereszpolską.
Jak opowiadał Nikodem Krukowski z Zakłodzia, wszyscy unici w gminie Radecznica, w Kongresówce po 1875 roku zostali inkorporowani do cerkwi prawosławnej i traktowani jako wyznawcy obrządku wschodniego prawosławnego, a nie unickiego;jego rodzina została przepisana na prawosławie i do cerkwi w Radecznicy. W 1907 roku by nie być gorszymi dziećmi Pana Boga cała rodzina Krukowskich przepisała się do Kościoła Katolickiego w parafii Mokrelipie, korzystając z ukazu tolerancyjnego 1905 roku.
Obrządek wschodni prawosławny w Radecznicy w nowszych czasach zagościł w 1869 roku. W tym czasie bowiem skasowano w Radecznicy klasztor OO. Bernardynów, a kościół zamieniono początkowo na cerkiew grekokatolicką, następnie na prawosławną. Ustanowiono parafię unicką (1872 – 1875), a później prawosławną (1877 – 1882). W administracyjnych granicach tej parafii znalazło się 27 wsi poczynając od Żółkiewki kończąc na Trzęsinach. Klasztor stał się siedzibą mnichów unickich, później prawosławnych, wreszcie mniszek krzyżanek.
Klasztor skasowano za udział radecznickich bernardynów w powstaniach listopadowym i styczniowym. Wystrój kościelny zastąpiono cerkiewnym; zmieniono także wygląd zewnętrzny świątyni.
Po zgaśnięciu porządku parafialnego w 1882 roku cerkiew radecznicka stała się świątynią nie parafialną. Proboszczem unickim (parochem) był ks. Jan Gajda, a prawosławnym (popem) ks. Antoni Draczyński. Ks. Jan Gajda urodził się 1836 roku w Gakicji, pochodził z rodziny mieszczańskiej, ukończył w Przemyślu 8 klas szkoły średniej świeckiej. Wykształcenie duchowne otrzymał w latach 1855 – 1859 we Lwowie; święcenia kapłańskie w 1860 roku. Od roku 1868 pracował w diecezji chełmskiej, był administratorem w Lublinie i Radecznicy, dziekanem zamojskim – na prawosławie przeszedł w roku 1875, zmarł po roku 1885.10 Po okresie parafialnym zwierzchnie władze prawosławne osadziły w Radecznicy mnichów, a cerkiew z parafialnej przemianowano na krzyżową. Mnisi ci: Innocenty, Antoni i Krzysztof z pomocą cieśli Fiodora przebudowali sylwetkę kościoła z barokowego na bizantyjski. Przemalowali także wnętrze kościoła i kaplic na wzór cerkiewny. W miejsce głównego ołtarza ustawili ikonostas. W związku z tymi zaszłościami w roku 1883 w Radecznicy było wielkie świętowanie; we wsi przy kaplicy na wodzie wzniesiono ku czci cesarza Rosji – Aleksandra II pomnik chcąc tym samym uczcić dokonane w 1864 roku uwłaszczenie na rzecz polskich chłopów.
W kościele - cerkwi poświęcononowy wystrój wnętrza i zamontowanym ikonostasie umieszczono ikonę Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy. Ikona była darem Ławry Peczerskiej w Kijowie dla cerkwi w Radecznicy od metropolity moskiewskiego Platona.11 Z racji tegoż święta opasano nowym wałem ziemnym staw kapliczny a jego dno zostało odmulone. Pomnik cesarski przedstawiał krzyż żeliwny z tablica owalną, stojący na półkolumnie, u jego podnóża znajdowała się rzeźba przedstawiająca św. Aleksandra Newskiego. Napis na owalu brzmiał "Carowi Aleksandrowi II wdzięczni włościanie za uwłaszczenie chłopów krzyż ten stawiają. By dobroczynnego cara uczcić jeszcze bardziej radeczniccy prawosławni odmawiali na jego cześć modlitwę w określone dni roku:

Światomu błagowiernomu kniazju
Aleksandru Niewskomu
23 maja/5 ijunia
30 sierpnia/ awgusta
12 września/sientiabrja
23 listopada/nojabria
6 grudnia/ diekabrja

O swiatyj błagowiernyj knjazie Aleksandrie!
Primi miłostiwno [na ny ?] niedostojnyja
raby Bożii (imiena) i ischodatajstwuj
nam żytie tichoje i biezmjatieżnoje
i k wiecznomu Carstwiju sziestwije nieukłonnoje
twoim predstatielstwom ustroj w mirie
da sochranit nas Gospod Bog Swojeju
błagodatiju w mirie, zdorowii, dołgodieństwii
i wsjakom błagopłuczi w dołżajszom letie da prosim
sławim i błagosławim Boga w Trojce Swiatoj sławim
Otca i Syna i Swiatogo Ducha, unynie
i prisno, i wo wieki wiekow
Unici w Radecznicy

Gdy Michał Kuziemski objął rządy w diecezji chełmskiej grecko – unickiej zauważył duży wpływ dwóch katolickich klasztorów: na północy klasztoru w Leśnej (niedaleko Białej Podlaskiej) i na południu klasztoru w Radecznicy na powierzoną mu unicka ludność, które to klasztory ze względu na patriotyczną postawę w okresie powstania styczniowego decyzją władz rządowych przeznaczone zostały do zamknięcia, zwrócił się w 1869 roku do namiestnika Królestwa Polskiego z prośbą o przekazanie tych klasztorów pod zarząd unitom.
Na skutek prośby biskupa Michała Kuziemskiego namiestnik zażądał (za pośrednictwem gubernatora lubelskiego) od namiestnika powiatu zajęcia stanowiska w tej sprawie, oraz danych dotyczących klasztorów.
Major Jezierski naczelnik powiatu zamojskiego 31 października 1868 roku przedłożył informację o radecznickim klasztorze; z informacji tej wynika, że w radecznickim klasztorze przebywają dwaj ojcowie bernardyni. Majątek tego [radecznickiego] kościoła stanowi ołtarz z ikoną św. Antoniego Padewskiego w srebrnej szacie - wartość tego ołtarza wynosi ponad 3000 rubli. Poza głównym ołtarzem w kościele znajdują się 4 mniejsze ocenione łącznie na wartość 480 rubli. Ponadto znajduje się 50 ubiorów liturgicznych , srebrne monstrancje i. t. p.
W ciągu roku w Radecznicy odbywa się 9 odpustów, w czasie których wioskę odwiedza około 50.000 ludzi z całego kraju. Roczny dochód "pielgrzymkowy" przynosi dla klasztoru około 5000 rubli. W informacji podkreśla, że w najbliższej okolicy klasztoru mieszkają katolicy.
Z kolei 28 marca1869 roku bp. Michał Kuziemski zwrócił się do Ministra Oświecenia Publicznego hr. Tołstoja o szybsze przekazanie radecznickiego klasztoru w zarząd unickiego duchowieństwa. Na skutek tej prośby hr. Tołstoj powiadomił 27 maja 1869 roku bpa. Kuziemskiego o wydanym zezwoleniu na przekazanie im [unitom] radecznickiego klasztoru.
Ostateczne przekazanie kościoła i klasztoru unitom miało miejsce 29 października 1869 roku - aktu tego dokonał ks. Aleksander Górski, proboszcz ze Szczebrzeszyna i jednocześnie dziekan zamojski; obraz (cudowny) św. Antoniego Padewskiego wywieziono do Łabuń.
W 1870 roku hr. Tołstoj w porozumieniu z gubernatorem lubelskim postanowili urządzić przy radecznickim kościele grecko – unickim parafialnym 3 osobowy zarząd, przeznaczając określone środki finansowe. Ludność katolicka pozostała nadal nieżyczliwa dla unitów.
Radecznicka unickna parafia wraz z cała ludnością unickiej diecezji chełmskiej złączyła się w maju 1875 roku z prawosławną cerkwią. Kolejne wydarzenia w życiu Radecznicy to:

29 października 1869 roku – konfiskata (polskiego) klasztoru
1870 rok - unici w klasztorze
1875 rok – funkcjonuje cerkiew prawosławna a w niej proboszcz (?), psalmista i stróż
1882 rok – przemienienie cerkwi na krzyżowa, pojawiają się mnisi prawosławni – priczotnicy
1899 rok – przemienienie męskiego monastyru na żeński filialny Leśnej Podlaskiej.12
Ośrodki prawosławne i grekokatolickie na terenie gminy

Na terenie naszej gminy oraz w jej najbliższych okolicach znajdowało się kilka ośrodków obrządku wschodniego – Czarnystok, Tereszpol, Trzęsiny, Radecznica - ich stan prawny ulegał zmianom: unici, prawosławni. Do najstarszych ośrodków należy niewątpliwie Czarnystok- informacje o istnieniu cerkwi (prawosławnej) w tej wsi pochodzą z 1696 roku,13 w roku 1721 czarnostocką cerkiew pw. św. Praksedy zlokalizowaną w dekanacie szczebrzeskim, diecezji unickiej chełmskiej14 wizytował biskup chełmski Józef Lewicki – wydarzenie to zostało odnotowane w rosyjskim opracowaniu drukowanym.15.
Zasady wizytacji cerkwi zostały uchwalone na Synodzie Zamojskim w 1720 roku (z upływem czasu, na skutek zgodnego współistnienia obrządku łacińskiego i greckokatolickiego, unici przyjmowali także łacińskie zwyczaje, obrzędy liturgiczne, modlitwy i nabożeństwa paraliturgiczne, między innymi: różaniec, godzinki, drogę krzyżową; jak również w wystroju świątyni pojawiły się organy, ławki, konfesjonały, dzwonki i inne. Te zmiany w liturgii Kościoła unickiego zaakceptował i przyjął Synod Zamojski w 1720 roku. Nie było to upodobnienie się do łacinników, ich liturgia pozostała wschodnia, lecz ubogacenie, gdyż przyjęto jedynie te elementy liturgii rzymskiej, które przemawiały do serc i umysłów unitów, pomagając im głębiej wyznawać własną wiarę.) - dotyczyły zagadnień typu: "pleban", "dyakon", "kościół, albo cerkiew", "relikwie", " obrazy", "odpust i bierzmowanie", "Eucharystia", "sakrament pokuty", " ostatnie pomazanie", " małżeństwo", "msza, albo służba Boża", " Bractwa Świeckie", " szpitale", "zakonnicy", i "Panny zakonne",16 na które wizytujący powinien otrzymać wyczerpująca odpowiedź.
W roku 1759 w Czarnymstoku funkcjonowała cerkiew parafialna pw. św. Praksedy, nadal pozostająca w dekanacie szczebrzeskim;17 w okresie międzywojennym we wsi znajdowało się zaledwie kilka osób wyznania prawosławnego – w całym powiecie zamojskim prawosławni stanowili 4,5 % ogółu ludności.18
Informacje o istnieniu cerkwi (unickiej) w Tereszpolu pochodzą z pocz. XVIII wieku – w 1759 roku istniała we wsi drewniana świątynia pw. św. Praksedy; Tereszpol znajdował się w dekanacie szczebrzeskim.19 W skład tereszpolskiej parafii unickiej wchodziły miejscowości: Tereszpol ( w roku 1851 w Tereszpolu wybudowano świątynię murowaną, która w latach 1875 – 1915 funkcjonowała jako prawosławna w obrębie tereszopolskiej parafii prawosławnej), Hedwiżyn, Bukownica, Szozdy, Sochy, Czarnystok. Cerkiew w Trzęsinach istniała przed rokiem 1875 (przy cerkwi istniała jednoletnia szkoła cerkiewna), rozebrano ją pod koniec XIX wieku; w roku 1902 prawosławni wznieśli kaplice, która po zakończeniu działań I wojny światowej przejęli katolicy.20 Radecznicki kościół pw. św. Antoniego (z Padwy) zamieniono na cerkiew nie parafialną 29 maja 1876 roku, miejscowy klasztor OO> Bernardynów został zajęty przez prawosławnych mnichów, po nich (od roku 1899) w klasztorze zamieszkały prawosławne mniszki.
Cerkiew i monastyr funkcjonowały w Radecznicy do roku 1915, po tym czasie (do roku 1918) kościołem zarządzali kapelani wojskowi. W 1915 roku powrócili Bernardyni. Podczas rządów prawosławnych na radecznickiej "świętej" górce dokonano pewnych zmian w wystroju kościoła/cerkwi przerabiając go na bizantyjski. Cerkiew otrzymała wezwanie św. Antoniego Peczerskiego, zlokalizowana była w powiecie zamojskim, diecezji chełmskiej, guberni lubelskiej.

Prawosławne mniszki z Radecznicy

Prawosławna cerkiew w Radecznicy pod zarząd prawosławnych mniszek przekazana został w 1899 roku; ich przełożoną (igumenią) została Afanasja Gromeko, córka naczelnika guberni siedleckiej – Stephana Gromeki a nie jak głosi miejscowy przekaz, ciotka cesarza Rosji – Maria Gorczakowa. W początkowym okresie istnienia klasztoru liczba sióstr wynosiła 30, zaś w latach kolejno: 1908 – 90, 1909 – 90, 1910 – 90, 1911 – 111, 1912 – 115, 1913 – 77. W latach 1899 – 1901 przebudowano monastyrski gmach oraz zbudowano duży drewniany dom dla cerkiewnej szkoły – schroniska i drugi dla duchownego zarządu kościoła pod wezwaniem św. Antoniego Peczerskiego.
Poświęcenia monastyru i szkoły dokonał biskup 31 maja i 1 czerwca 1902 roku. Przy monastyrze znajdowały się następujące zakłady: dobroczynne – ochronka dla dzieci małoletnich, apteka z codziennym bezpłatnym przyjmowaniem chorych – Skarb Państwa nie łożył pieniędzy ani na ochronkę ani na aptekę.
oświatowe- żeńska dwuklasowa szkoła cerkiewna z uzupełniająco cerkiewno – nauczycielskimi bursami; szkoła przyjęła nazwę "Radecznicka cerkiewno – nauczycielska szkoła". Pełny kurs nauczycielski trwał 9 lat, pierwsze cztery lata miały program identyczny jak szkoły powszechne, potem następował 3 letni okres nauki realizującej program szkól gimnazjalnych i ostatnie 2 lata nauki z uwzględnieniem przedmiotów pedagogicznych.
Istniał też szkoła sadownictwa i ogrodnictwa z nauką czteroletnią , prowadzono także jednoklasowa szkołę parafialną we wsi Trzęsiny. (14 wiorst od monastyru dla przychodnich). Szkoły cerkiewne opłacane były przez państwo.
Wszystkie zakonnice i nowicjuszki zajęte były praca. W klasztorze istniały różne warsztaty – najważniejszą była pracownia malarska, malowano w niej obrazy świętych, pod kierunkiem sprowadzonego z Moskwy artysty. Ponadto były pracownie: introligatorska, tkacka, wykonywania ikon, pozłotnicza, hafciarska i. t. p.
http://www.horajec.republika.pl/rodecz1.html Klasztor radecznicki utrzymywał też mały szpital – 15 łóżkowy. Mieścił się w drewnianym budynku obok cerkwi. Chorych leczyły same zakonnice a w razie poważniejszych przypadków przyjeżdżał doktor z Turobina, zaś od roku 190 ze Szczebrzeszyna. W 1911 roku budynek szpitala wraz z apteką spalił się doszczętnie i na jego miejscu wybudowano murowany budynek na 30 łóżek. Klasztor organizował w porze letniej 3 miesięczne kursy pielęgniarskie; w szkole uczyło się około 150 dziewcząt.
Filią żeńskiego monastyru w Radecznicy był klasztor w Turkowicach, wybudowany staraniem prawosławnego biskupa lubelskiego Germana w latach 1902 – 1910. Mógł się rozwijać dzieki protekcji cara Mikołaja II, którego ciotka, wielka księżna Maria Magdalena Gorczakowa21 została pierwszą przełożoną turkowickich mniszek.22

Duchowieństwo prawosławne i unickie

Spośród kilku duchownych prawosławnych i unickich, nazwiska których udało się odnaleźć na uwagę zasługuje postać prawosławnego mnich o. Krystofora - to jego imię zakonne – jako świecki nazywał się Chryzanf Sakowicz. Urodzony w 1833 roku na Wołyniu k/Krzemieńca, w roku 1891 został oddelegowany przez zwierzchnie władze zakonne do Radecznicy w charakterze kapelana sióstr zakonnych Prawosławnych. Zmarł 15 lutego 1897 roku - pochowany jest na przykościelnym cmentarzu pod murem kamiennych schodów.
O ojcu Krystoforze napisano w "Pamiatnoj Kniżce Ljublinskoj Guberni". Ljublin 1903 s. 126 - 136 (Opis prawosławnego klasztoru w Radecznicy) - "Ojciec zakonny Christofor posiadający dobre (miłujące) serce wszystkim szczerze zarządzał. Pochowany jest w pobliżu klasztoru, a pamięć o nim czczą nie tylko prawosławni, ale i katolicy. W swoim dorobku literackim pozostawił tekst na nabożeństwa na Wielki Piątek "Krestnaja pieśń".
Cerkiew prawosławna postrzega o. Krystofgora jako "męża szczególnego, męża wielkiej modlitwy. Był to wielki autorytet dla Cerkwi Prawosławnej, ale jak nam wiadomo był także autorytetem (poprzez swoją skromność, pełnię życia duchowego) dla okolicznej społeczności katolickiej, która go nazywała "święty człowiek".23 Duchowieństwo prawosławne przygotowuje się do kanonizacji ojca Krystofora"; informację te potwierdza biskup parafii prawosławnej w Lublinie przy ul. Ruskiej 15.
W Radecznicy pracował także Jan Gajda, urodzony 1836 roku w Galicji, z pochodzenia mieszczanin. W Przemyślu ukończył 8 klas szkoły średniej świeckiej. Wykształcenie duchowne otrzymał w latach 1855 – 1859 we Lwowie, święcenia kapłańskie otrzymał w 1860 roku; od roku 1868 pracował w diecezji chełmskiej – był kolejno administratorem w: Lublinie, Radecznicy, pełnił obowiązki dziekana zamojskiego. W 1875 roku przeszedł na prawosławie; zmarł po roku 1885.24
W roku 1806 urodził się (w Królestwie Polskim) Michał Bojarski, syn parocha.25 Ukończył 5 klas szkoły średniej w Szczebrzeszynie. Wykształcenie duchowne otrzymał w Chełmie w 1831 roku, pełnił obowiązki proboszcza w Tereszpolu; w roku 1875 przeszedł na prawosławie. Zmarł w 1878 roku.26
Inni duchowni to:Antoni Draczyński – proboszcz radecznickiej parafii prawosławnej, Antoni – zakonnik (1881), malarz ikon, kopista. Nikołaj Wawresiuk - przeor prawosławnych mniszek w Radecznicy, kapłan (1906), Witold Charkiewicz.
W dniu 29 maja 1876 roku na podstawie decyzji władz zwierzchnich przy radecznickiej cerkwi powołano do sprawowania posługi duszpasterskiej: proboszcza, psalmistę i stróża przeznaczając na ich roczne utrzymanie kwotę 1450 ze Skarbu Państwa.
Chcąc zapewnić rozwój prawosławia na naszych terenach władze zwierzchnie prawosławne zadecydowały o urządzeniu prawosławnego klasztoru w Radecznicy a cerkiew parafialną przemianować na cerkiew Krzyżową Chełmskiego Domu Archijerejskiego. 10 maja 1882 roku całe mienie cerkwi radecznickiej oddane zostało pod bezpośredni zarząd duchowieństwu prawosławnemu chełmskiemu. W 1882 roku zamknięto szkołę pricziołną m. Chełma i niektórych uczniów przeniesiono do Radecznicy celem przygotowania ich do sprawowania służby kościelnej.
18 czerwca 1822 roku wydano nowe rozporządzenie, iż rok rocznie 1 czerwca i 10 lipca będą odbywały się według dawnego zwyczaju uroczyste nabożeństwa . Przemianowanie parafialnej radecznickiej cerkwi na Krzyżową Chełmskiego Archijerejskiego Domu nastąpiło w styczniu 1885 roku zgodnie z nakazem Najświętszego Synodu.27

Мир праху твоему...

Мир праху твоему... (spoczywaj w pokoju...), to zwrot często spotykany na prawosławnych nagrobkach. Jest odpowiednikiem polskiego określenie "pokój jego duszy".
Pochówki prawosławnych zachowały się w niewielkiej ilości - na cmentarzu w Tereszpolu spoczywają: ludowa nauczycielka Olena [Helena?] Iwanowna Senczik, urodzona 23 lutego 1878 roku, zmarła 26 lutego 1911 roku, nagrobek wznieśli zięć, mąż i dzieci.
Osoba Leny skłania nas do postawienia sobie pytania: skoro była ludowa nauczycielką, gdzie znajdowało się miejsce jej pracy?. Możemy domniemywać że pracowała w szkole prowadzonej przez prawosławne mniszki w Radecznicy, lub w szkole funkcjonującej przy cerkwi w Tereszpolu. Podobnie rzecz ma się z Nikołajem Andrejewiczem Łukasiukiem; wolne tłumaczenie napisu z jego nagrobka brzmi: "tutaj spoczywają szczątki ludowego nauczyciela Nikołaja Andrejewicza Łukasiuka. Wieczna pamięć Tobie uczciwy pracowniku, urodził się w 1838 roku, zmarł 11 kwietnia 1906 roku.
Pochówki prawosławnych zewsi Czarnystok – Ruś znajdują się w większości na cmentarzu parafialnym w Szczebrzeszynie (powstał na przełomie XVIII/XIX wieku); na cmentarzu w Trzęsinach spoczywają: małżeństwo Oleszczakowie, ich zięć o nazwisku Kot był znanym w Czarnymstoku kowalem, oraz:

Józef Gach
wyznania prawosławnego żył lat 20
† 22. VII. 1931 roku
Pokój Jego duszy

Michał Żuk
wyznania prawosławnego żył lat 57
† 18 (15?) II 1930 roku
Pokój Jego duszy

W Radecznicy na przykościelnym cmentarzu spoczywa córka Jana i (...) Łopatyńskich. Jan Łopatyński przybył do Radecznicy z Moniatycz w dniu 4 maja 1884 roku ba stanowisko "gminnawo pisaria"; w Moniatyczach był nauczycielem szkoły początkowej. Stanowisko pisarza objął po Janie Buczyńskim – pisarzem był do wiosny 1894 roku, po tym czasie jego funkcje przejął Jan Jaźwiski z Uścia a Łopatyński został wójtem gminy Radecznica. W latach następnych był sędzią sądu gminnego, którego siedziba znajdowała się w leśniczówce w Podlesiu Małym (wcześniej w Gorajcu).
W roku 1906 wyjechał do Szczebrzeszyna a po wybuchu I wojny światowej do Rosji, gdzie pełnił obowiązki administratora jakiejś kopalni. Gdy wybuchła rewolucja 1917 roku powrócił do Szczebrzeszyna i tutaj sprawował podrzędną role przy Sądzie Pokoju, później Grodzkim. Zmarł w Szczebrzeszynie w latach czterdziestych XX wieku.
Jan Łopatyński był prawosławnym, jego żona (z Sobolewskich) była katoliczką. Ich zmarła córeczka Zofia pochowana jest koło grobu Jaworskich na dawnym cmentarzu przykościelnym w Radecznicy; Łopatyńska zmarła w Zamościu.28

Następstwa Ukazu Tolerancyjnego z 17 (30) sierpnia 1905 roku

W wyniki Ukazu Tolerancyjnego wydanego 17 (30) sierpnia 1905 roku przez cara Mikołaja II, który pozwalał na zmianę wyznania od 150. 000 – 180. 000 byłych unitów (w skali kraju) przeszło do Kościoła Rzymsko – Katolickiego, odchodząc tym samym od wschodniej tradycji i kultury.
Unici przebywający na terenie naszej gminy również skorzystali z dobrodziejstw Ukazu; wśród zachowanych akt gminnych z 1906 roku29 znajduje się notatka sporządzona przez ówczesnych wójtów gminy: Kruszyńskiego (za I półrocze 1906 roku, okres od 5. V – 1. VI) i wójta o nazwisku Pańko (II półrocze 1906 roku, XII ); adresowana został do Przeora Radecznickiej Parafii Prawosławnej – kapłana Radecznickiego Monastyru Nikołaja Wawresiuka. Z treści notatki dowiadujemy się o ilości prawosławnych , katolików i neofitów obecnych na terenie gminy pod koniec 1906 roku.:

Wólka Czarnostocka - 4 prawosławnych, 136 katolików – pod koniec 1906 roku ich liczba nie uległa zmianie.
Gorajec – 84 prawosławnych, 1648 katolików, 58 neofitów – pod koniec 1906 roku prawosławnych było 24, katolików 1706.
Dzielce – wieś zamieszkiwali sami katolicy w ilości 123.
Zaburze – 10 prawosławnych, 593 katolików, 8 neofitów – pod koniec roku 2 prawosławnych, 601 katolików.
Zaporze – 1 prawosławny, 600 katolików – pod koniec roku bez zmian.
Latyczyn – 10 prawosławnych, 753 katolików, 6 neofitów, pod koniec 1906 roku 4 prawosławnych, 759 katolików.
Podborcze – 137 katolików, ich liczba pod koniec roku nie uległa zmianie.
Podlesie – 9 prawosławnych, 696 katolików, 5 neofitów, pod koniec roku było 4 prawosławnych i 759 katolików.
Radecznica – 6 prawosławnych, 478 katolików – pod koniec 1906 roku ich liczba nie uległa zmianie.
Uście – wieś zamieszkiwali sami katolicy w liczbie 95 osób.
Trzęsiny – 74 prawosławnych, tyleż samo katolików., 29 neofitów, pod koniec roku 1906 prawosławnych było 43, katolików 103.
Chłopków – 20 prawosławnych, 587 katolików, 16 neofitów, pod koniec 1906 roku prawosławnych było 4, katolików 603.
Czarnystok – 324,prawosławnych, 689 katolików, 269 neofitów, pod koniec 1906 roku prawosławnych było 55, katolików 958.

W przypadku podawania takich informacji zawsze najbardziej interesująca sprawa pozostaje imienny wykaz osób, które skorzystały z w/w przywileju, jakim był Ukaz Tolerancyjny – mamy taką listę, którą dla potrzeb Urzędu Gminy w Radecznicy sporządził ks. Stanisław Zbieć z Mokregolipias.30

Gorajec:

Kulik Franciszek s. Stepana i Jekateriny (z d. Łosiewicz) , mający lat 47 wraz z żona swoją Marianna (z d. Wypych) mająca 33 lata i dziećmi Joanną lat 14 i Marianna lat 9.
Josip Popieluch, 33 lat mający, sam.
Josip Skrzypa, 46 lat mający, jego żona 47 lat, dzieci – Antonina 16 lat , Piotr 11 lat.
Josip Wypych, 30 lat mający, zona 34 lata, syn 9 lat, brat 40 lat.
Martin Mazur, lat 37.
Josif Buczak, lat 56, córki – Katarzyna lat 26, Marianna lat 29, wnuk Andrzej i syn, 4 lat.
Anna Kozak i syn Stanisław, lat 24.
Foma Szkrzypa, lat 53, żona lat 50, syn Jan lat 22, córka Marianna lat 19, Anna lat 7.
Franciszek Szczepanek lat 45, syn Stanisław lat 20, Antoni lat 8, Michał lat 5.
Josip Mazur lat 33, żona lat 28, syn Stanisław lat 9, córka Agnieszka 1 lat.
Joan Skrzypa lat 65, syn Marcin 18 lat, córka Zofia 13 lat, syn Antoni 28 lat, synowa 28 lat, wnuki – Piotr 4 lat, Anna 3 lat.
Anastazja Mazur lat 55, córka Krystyna lat 23.


Chłopków:

Anastazja Czabała lat 35, Joan lat 21, Stanisław lat 16, Katarzyna lat 21, Józef lat 11.
Marianna Furmanek lat 40, syn Stanisław lat 23, Wojciech lat 14.
Paweł Cyper lat 30, bracia - Michał lat 24, Jakub lat 15, Katarzyna lat 21, Ewa lat 12.
Piotr Buczek lat 33, zona lat 27, dzieci – Marianna lat 5, Michał lat 2.
Jan Szczepanek lat 24, zona lat 30, dzieci – Michał lat 4, Andrzej 3 miesiące, Marianna 3 miesiące, z nimi matka lat 60.
Franciszek Pańko lat 40, żona lat 42, syn Jan lat 9.
Anastazja Łyp lat 44, syn Józef lat 21, Michał lat 14, Marianna lat 10.


Podborcze:

Porfirij Wasilij Borsuk lat 55.


Zaburze:

Joan Rapa lat 70, córka Krystyna lat 14, syn Michał lat 37.
Franciszek Rapa lat 45, córka Katarzyna lat 19, syn Joan lat 14, córka Franciszka lat 10.


Latyczyn:

Josip Kadamus lat 54, zona Anna lat 50, syn Michał lat 25.

Na tym kończy się stan naszej wiedzy o unitach i prawosławnych na terenie gminy – jeśli ktoś z Czytelników posiada ciekawe informacje, zdjęcia, dokumenty prosimy o kontakt. Chętnie uzupełnimy o nie powyższy tekst.

Z poważaniem. Autorzy.


Strona Główna Radecznica

Wszelkie prawa zastrzeżone.



1. z Tereszpola posiadamy także informacje o pełniącym tutaj obowiązki proboszcza Michale Bojarskim, urodził się w 1806 roku w Królestwie Polskim, był synem parocha (duchownego unickiego), ukończył 5 klas szkoły średniej w Szczebrzeszynie; wykształcenie duchowne otrzymał w Chełmie w 1831 roku. Prawosławie przyjął w 1875 roku; zmarł w 1878 roku wg. Kołbuk. Duchowieństwo unickie w Królestwie Polskim 1835 – 1875. Lublin 1992, s. 120
2. w Polsce autokefalia datuje się od roku 1924 wg. Encyklopedia A – Z. Warszawa 1969 (dalej: Encyklopedia...)
3. Советский Энциклопедический Словарь. Москва 1989, с. 1062
4. ks. K. Grzesiak. Ludnośc katolicka i prawosławna w miejscowościach diecezji lubelskiej w latach 1918 – 1939 w: Wiadomości Archidiecezji Lubelskiej. Memoranda Nr 3, 2006, s. 770 (dalej: ks. S. Grzesiak. Ludność katolicka...)
5. niezłomnie walczył o poprawę sytuacji wspólnoty prawosławnej. W swych kazaniach umacniał prawosławnych chrześcijan w mocnym i konsekwentnym wyznawaniu wiary prawosławnej. Na różne sposoby starał się przyczynić do opierania się wszelkim formom prozelityzmu, jakie groziły ze strony Kościoła rzymskokatolickiego. Działań swych nie ograniczał tylko do Cerkwi, aktywny był również na arenie politycznej. Jednym z jego osiągnięć było wystaranie się u króla Władysława IV o dekret potwierdzający wszystkie przywileje bractwa brzeskiego oraz dający pełną swobodę dla działań Cerkwi prawosławnej. Szkoda tylko, że dekret ten nigdy nie został zatwierdzony, na co z pewnością miały wpływ napady jezuitów i unitów. Gdy św. Atanazy prosił o wstawiennictwo hetmana Lwa Sapiehę, usłyszał słowa: "Bądźcie wszyscy unitami, a wtedy wszystko otrzymacie".
6. Bractwa cerkiewne powstawały celem obrony czystości dogmatów, praw Cerkwi prawosławnej i uważnej kontroli duchowieństwa aby stało ono na strazy rodzimego prawosławia i nieustannie trwało przy Cerkwi wg. G. J. Pelica. Duszpasterstwo i tradycje prawosławne w powiecie chełmskim w latach 1918 – 1939 w: Rocznik Chełmski , t. X, s. 174
7. ks. K. Grzesiak. Ludnośc katolicka i prawosławna w miejscowościach diecezji lubelskiej w latach 1918 – 1939 w: Memoranda, nr 3, s. 770
8. ks. S. Grzesiak. Ludnośc katolicka..., s. 771
9. relacja Stanisławy ze Smotrów Malcowej, mieszkanki Czarnegostoku
10. W. Kołbuk. Duchowieństwo unickie w Królestwie Polskim 1835 – 1875. Lublin 1992, s. 127
11. Platon (Lewszyn, żył w latach 1737–1812)
12. Chołmsko – Warszawskij Eparchialnyj Wiestnik 1889 nr 14 – 15, s. 262 - 265
13. Chełmska diecezja obrządku wschodniego. Zagadnienia organizacji terytorialnej w XVII i XVIII w. w: Polska – Ukraina 1000 lat sąsiedztwa. Przemyśl 2000, t. V, s. 29 - 60
14. obejmowała 4 województwa: lubelskie, podlaskie, augustowskie i mazowieckie, dzieliła się na 21 dekanatów, w obrębie których istniały 285 parafii, w tym 4 zakonne bazylianów; w dekanacie szczebrzeskim znajdowało się 21 parafii wg. Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Chełmski Konsystorz Grecko – Katolicki (ChKGK), nr akt 1084, s. 7 i 8
15. Н. А. Котлинский. Список Церквей и монастырей Холмской Руси (б. Люблинской и Седлецкой губерній) существовающиъх до уніи и во времия ея, по сохранившимся известіямъ и памятникамъ старины. Холм 1913
16. Synod Prowincjonalny Ruski w mieście Zamościu 1720 odprawiony a w R. 1724 za Rozkazem S. K. de. Propag. Łacińskim Językiem w Rzymie z Druku wydany po tym wkrótce z zalecenia J. W. J. X. Leona Kiszki metropolity całey Rusi na Polski przez J. X. Polikarpa Filipowicza Z. S. Bazylego W. Opata Pińskiego na Leszczu przewiedziony , w tym że Języku dopiero z słów istnością i sposobem pisania tamtych lat Pisarza i z krótkim od tegoż dla spowiedników Pamiętnikiem przedrukowany Roku Pańskiego 1785 w Wilnie w Drukarni XX. Bazylianów.
17. W. Kołbuk. Kościoły wschodnie w Rzeczpospolitej ok. 1772 roku. Lublin 1998, s. 303
18. ks. S. Grzesiak. Ludnośc katolicka..., s. 771
19. dekanat szczebrzeski unicki powstał ok. 1772 roku, stanowił jeden z 22 dekanatów diecezji ukraińskiej chełmskiej; w 1816 roku w obrębie dekanatu znajdowało się 16 cerkwi parafialnych i 7 filialnych wg. W. Kołbuk. Kościoły wschodnie w Rzeczpospolitej ok. 1772 roku. Lublin 1998.
20. J. Niedźwiedź. Leksykon historyczny miejscowości dawnego województwa zamojskiego. Zamość 2003, s. 541 (dalej: J. Niedźwiedź. Leksykon historyczny...)
21. jak głoszą radecznickie przekazy ks. Gorczakowa spoczywa na radecznickim cmentarzu , zlokalizowanym pierwotnie wokół kościoła pw. św. Antoniego; w przeszłości jej nagrobek otoczony był szklaną kopułą , po której nie ma żadnych śladów, ale szczątki księżnej nie zostały ekshumowane, zatem prawdopodobnie znajdują się w Radecznicy do dziś – relacja Stanislawa Zybały
22. J. Dziubińska. Przystanek Turkowice. Ziemia Lubelska 9 – 10 (33 – 34) 2005, s. 27
23. cytat z listu do Stanislawa Zybały przesłany dn. 15 marca 2001 roku z Kancelarii Prawosławnego Biskupa Lubelskiego i Chełmskiego , Lublin ul. Ruska 15, Nr 42/01/K
24. W. Kołbuk. Duchowiństwo unickie w Królestwie Polskim 1835 – 1875. Lublin 1992, s. 127 (dalej. W. Kołbuk. Duchowiństwo unickie ...)
25. paroch przestarzale, grecko – katolicki proboszcz, pleban.
26. W. Kołbuk. Duchowiństwo unickie ..., s. 120
27. Chołmsko – Warszawskij Eparchialnyj Wiestnik 1889 nr 14 – 15, s. 262 - 265
28. Дъло Управленія Гмины Радечниџа, № 19, 1884 год ; relacja słowna Albiny Lubowieckiej – kierownika USC w Radecznicy w latach 1955 – 1978.
29. Дъло Управленія Гмины Радечниџа Замотского Уъзда ... (по описи № 13), начало 1906 года / Akta Zarządu Gminy Radecznica (wg. spisu nr 13), początek 1906 roku.
30. Дъло Управленія Гмины Радечниџа Замотского Уъзда, Настоятель Мокролипского РК [Rzymsko – Katolickiego?] Прихода Замотского Уъзда № 86, 1906 г.