Strona Główna



ZAPORZE


Najdawniejsze dzieje

Do roku 1398 Zaporze było częścią składową dóbr królewskich, wtedy Dymitr z Goraja (podskarbi królewski) nadał je swemu dworzaninowi Cedrzykowi z Podgorza Prochańskiemu. Dziedzic majątku odtąd używał nazwiska od miejsca osiedlenia - Zaporski.
Rodzina Zaporskich pieczętował się herbem Gryf, tak, jak Prochańscy. Oprócz szlachty herbowej w Zaporzu mieszkała szlachta nieherbowa, komornicy, rzemieślnicy.

Historia kościoła parafialnego

Ufundowany został około 1422 roku przez Jana Biskupca; przed rokiem 1424 przemianowany został kaplicę,1 którą administracyjnie podporządkowano parafii Czernięcin. Po śmierci Jana Zaporskiego w 1608 roku kaplice przejęli kalwini urządzając w niej swój zbór. Po upadku reformacji upadł także zbór. Na jego miejscu pobudowano kapliczkę pod wezwaniem św. Apolonii.

Kapliczka pod wezwaniem św. Apolonii

Obecnie kapliczka zlokalizowana jest na gruncie należącym do rodziny Rucińskich (z rodziny tej wywodzi się znana na terenie gminy nauczycielka - Ida Rucińska) i nie figuruje w rejestrze zabytków powiatu zamojskiego.
Obiekt chroniony jest na mocy zapisów miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Zgodnie z art. 25 pkt. 1 "Ustawy o ochronie dóbr kultury" właściciel lub użytkownik zabytku obowiązany jest dbać o jego zachowanie.2 Obecnie istniejąca kapliczka powstała w wieku XX.

Przynależność administracyjna

W roku 1819 Zaporze weszło w skład Ordynacji Zamoyskiej - administracyjnie przynależało do gminy ordynackiej w Tworyczowie; po roku 1864 do gminy Radecznica - uwłaszczono wówczas 41 rodzin chłopskich.

Stan liczebny / dzielnice wsi

W roku 1827 w Zaporzu znajdowały się 43 domy, wieś zamieszkiwało 243 osób. W roku 1921 - 95 domów, 576 mieszkańców. Mieszkańcy wsi wyodrębniają na jej terenie kilka "dzielnic" , nazwy których prawdopodobnie wzięły się od ich specyficznej lokalizacji: "Chałupki", "Środek", "Nad Stokami", "Majdan"

Ochotnicza Straż Pożarna

Założona została w 1926 roku - wieloletnim prezesem był Czesław Ruciński; obowiązki naczelnika pełnił Józef Krukowski.

Młyn

Założony został z inicjatywy spółki "Paweł Mamon i s - ka" w 1930 roku; obecnie jest to obiekt zabytkowy.

Okupacja

W okresie okupacji stacjonowały w Zaporzu oddziały: Armii Krajowej - komendantem placówki był Stanisław Łukasik, ps. "Ryś", jednym z partyzantów - Stanisław Siemczyk,3 Batalionów Chłopskich i Armii Ludowej; funkcję wójta gminy Radecznica pełnił wówczas Czesław Ruciński.Z terenu wioski zginęli:

  • Judka Honig z żoną Chaną i siedmiorgiem dzieci
  • Zygmunt Styś
  • Jan Kasza
  • Tadeusz Batorski
  • Jan i Paweł Oleniakowie
  • Józef Juśkiewicz
  • Leonard Kalmus

W roku 1940 aresztowano Stanisława Kuryłę - za co, do końca nie wiadomo. Jak opowiada jego córka Janina - "tatusia aresztowali za to, że jego bracia byli bardzo niespokojni".
Zwolniony po przesłuchaniu dobrowolnie dołączył do grupy ludzi, których wywieziono z Radecznicy - "wsiadł na furmankę razem ze wszystkimi, których mieli zabrać. Ja mówię (córka), że jak Jezus oddał się w ręce katów". Zginął na Zamku w Lublinie, albo na Majdanku. Do dziś nie zostało to ustalone.

Rozwój społeczno - gospodarczy

Zaporze zostało zelektryfikowane w 1957 roku, z czasem zbudowano drogę. W latach pięćdziesiątych XX wieku zaczęły kursować autobusy do Zamościa, Lublina, Biłgoraja. Zbudowano wodociąg, położono sieć telefoniczną, odremontowano figurę św. Apolonii.

Zaporze na wesoło

Kawucha Aniela - rodem z Zaporza, śpiewaczka ludowa znana na terenie gminy województwa lubelskiego. Zabawna i dowcipna, tak jak większość mieszkańców z tej wsi.
Uczyła się śpiewać od od innych kobiet ze wsi - między innymi lekcji śpiewu udzielała je Genowefa Kuryło. Opowiadano o niej że pewnego razu podczas występów w Sandomierzu, lub Kazimierzu Dolny (nie zostało to dokładnie ustalone) zwróciła się z pytaniem do konferansjera: "a pan to upaprany?" Na jego zdziwione spojrzenie p. Aniela ze zwykłą sobie prostotą wyjaśniła, że chodzi jej o to czy jest żonaty. Gdy prowadzący występ wyszedł na scenę opowiedział zebranej publiczności to zabawne zdarzenie Aniela Kawucha zebrała gromkie brawa.4
Aniela Kawuchaczynnie angażowała się w działalność społeczną swojej wsi - bardzo chętnie pomagała przy organizacji gminnych dożynek.
Ludzie z Zaporza są bardzo pogodni, dowcipni na swój sposób. Oto przykład podany przez Bożenę Zdunek pochodzącą z tej miejscowości: pewnego razu (to przekazała jej mama - Apolonia Zdunek) spotkały się przy studni dwie kobiety - jedna z nich miała uszkodzone zapięcie przy spódnicy, wówczas ta druga zaoferowała swoją pomoc i rzekomo poprawiając rozdarła jeszcze bardziej. Sąsiadka, co jest ciekawe nie obraziła się traktując to jako uwagę co do swojego wyglądu; mieszkańcy wsi potraktowali to jako trafną przytyczkę co do wyglądu (schludności jaką powinna się charakteryzować kobieta)
Podczas istnienia w Radecznicy zakonu prawosławnych minszek pracowała w klasztorze pewna dziewczyna (jej imię nie zostało zapamiętane) - wieczorem, gdy zakonnice zbierały się na modlitwę ona wychodziła z pomieszczenia twierdząc, że przyszedł do niej chłopiec. Na pytanie skąd o tym wie, odpowiadała, że to święty Antoni daje jej znak. Okazało się, że to ów chłopak poruszał gałęziami rosnącej za oknem brzozy.

Dożynki

Podczas dożynek gminnych istnej zwyczaj prezentacji w różnorodnej formie dorobku artystycznego miejscowej ludności; jedną z takich scenicznych form są popularne skecze. Treść takiegoż skeczu zapamiętała Janina Kuryło, która w swojej młodości często brała udział w dożynkowych występach grając rolę córki, pomiędzy którą, a jej matką toczyła się mniej więcej taka rozmowa:

córka.

mamo moja, matulu moja niecha mi się świat nie nudzi matulu moja

matka

córuś moja, córusiu moja jeszcześ młoda jak jagoda jeszcze cię do ludzi szkoda córusiu moja

córka

mamo moja, matulu moja choć żem młoda jak jagoda mi się Jaś podoba matulu moja

matka

córuś moja, córusiu moja jak ja bym cię wydawała to bym z żalu umierała córusiu moja

córka

to wy z żalu umierajcie a mnie za Jasia wydajcie matuś moja matulu moja

opracowali: Stanisław Zybała (tekst o Zaporzu jego autorstwa publikowany był wcześniej na łamach Tygodnika Zamojskiego z dnia 30 czerwca 2004 roku), oraz Regina Smoter Grzeszkiewicz na podstawie relacji Bożeny Zdunek, Genowefy i Janiny Kuryło.


Wszelkie prawa zastrzeżone.



Strona Główna Radecznica



1. relacja Grażyny Żurawickiej. Wojewódzki Odział Ochrony Zabytków w Lublinie.
2. tamże
3. J. Krukowski. Moje wspomnienia z lat okupacji niemieckiej. Wrzesień 1939 - lipiec 1944 rok
4. relacja Bożeny Zdunek